Relacja, będąca efektem praktyki wydobywania z pamięci oraz opisywania → doświadczeń i zdarzeń z → przeszłości, w których się samemu uczestniczyło lub które wywarły istotny wpływ na życie piszącego. Wymaga całościowego ujęcia życia lub przynajmniej jego pewnego okresu oraz nadania mu spisanej, linearnej postaci. Pamiętniki różnią się od → wspomnień (te mogą mieć charakter wybiórczy), → autobiografii (skupionych na losach jednostki) czy dzienników (w których brak dystansu czasowego) – chociaż zdarza się, że wszystkie określane są tym właśnie mianem. Spisywane są zwykle w pierwszej osobie liczby pojedynczej, choć zdarzają się pamiętniki z podmiotowym „my” (opisujące doświadczenia o charakterze wspólnotowym, np. XX-wieczne pamiętniki wojenne dotyczące powstań lub przeżyć obozowych), a nawet pisane w trzeciej osobie (np. pamiętniki Gajusza Juliusza Cezara [100–44 p.n.e.] mające postać rocznych protokołów, uznawane często za jedną z pierwszych realizacji tego → gatunku; Cieński 1992).
Pamiętnik nie stanowi odtworzenia, ale → rekonstrukcję zapamiętanej przeszłości. Mówi więc raczej o tym, co i jak zostało zapamiętane przez pamiętnikarza, niż o przedstawianym świecie. Pisząc pamiętniki, autor korzysta zwykle nie tylko z własnej pamięci, lecz także z zasobów rodzinnych → archiwów (zapisków, → fotografii, dokumentów), starych roczników gazet, a nawet opracowań historycznych. Na rekonstruowaną przeszłość mają wpływ motywacje pamiętnikarza, a także jego → społeczne ramy pamięci oraz wiedza i wyobrażenia o przeszłości wyniesione z książek lub → filmów.
Pamiętnik nie był (przynajmniej pierwotnie) gatunkiem literackim (Cieński 2002). W Polsce rękopiśmienne pamiętniki, pisane przez członków warstwy szlacheckiej, a następnie mieszczańskiej, funkcjonowały – podobnie jak sylwy, w obręb których często wchodziły – w obiegu rodzinno-sąsiedzko-przyjacielskim i spełniały przede wszystkim funkcję archiwum pamięci o przeszłości rodu (Roszak 2004). Dopiero w XIX stuleciu, często nazywanym wiekiem pamiętników, zaczęto odnajdywać je i wydawać drukiem na dużą skalę. Wtedy też coraz częściej ich autorkami zostawały kobiety. W XX w. zaczęto organizować konkursy pamiętnikarskie (w Polsce ponad 1500 konkursów od lat 20. do końca lat 80.), w związku z czym powstało wiele pamiętników chłopów, robotników, bezrobotnych czy emigrantów (Adamczyk, Dyksiński, Jakubczak 1971). Po II wojnie światowej pojawiły się pamiętniki mówione (a więc nagrane, a następnie spisane rozmowy ze znanymi postaciami życia publicznego; Maciąg 2001). Jeszcze później zaczęto nagrywać relacje o charakterze pamiętnikarskim mające postać → historii mówionej (Filipkowski 2010).
Paweł Rodak
Hasła pokrewne: biografia, literatura, pismo, świadectwo
Bibliografia
Adamczyk S., Dyksiński S., Jakubczak F (red.) (1971), Pół wieku pamiętnikarstwa, Warszawa: Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza.
Cieński A. (1992), Pamiętniki i autobiografie światowe, Wrocław, Warszawa, Kraków: Ossolineum.
Cieński A. (2002), Z dziejów pamiętników w Polsce, Opole: Wydawnictwo Uniwersytetu Opolskiego.
Couser T.G. (2012), Memoir. An Introduction, Oxford: Oxford University Press.
Filipkowski P. (2010), Historia mówiona i wojna. Doświadczenie obozu koncentracyjnego w perspektywie narracji biograficznych, Wrocław: Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego.
Maciąg K. (2001), W kręgu problematyki „pamiętników mówionych”, Rzeszów: Wydawnictwo Wyższej Szkoły Pedagogicznej.
Roszak S. (2004), Archiwa sarmackiej pamięci. Funkcje i znaczenie rękopiśmiennych ksiąg silva rerum w kulturze Rzeczypospolitej XVIII wieku, Toruń: Wydawnictwo Uniwersytetu Mikołaja Kopernika.
Paweł Rodak, Pamiętnik, w: Modi memorandi. Leksykon kultury pamięci, red. Magdalena Saryusz-Wolska, Robert Traba, współpraca: Joanna Kalicka, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe Scholar, 2014, s. 356-357.
