Po ang. meme, pojęcie wprowadził Richard Dawkins, opisując odmienne od genów „replikatory” elementów ważnych z punktu widzenia ewolucji. Memy to jednostki przekazu kulturowego i „jednostki naśladownictwa”, których nazwę brytyjski biolog wywiódł od pojęcia „mimem” (gr. mimema, naśladować), tak by jednocześnie kojarzyły się ze słowem „gen”. Według Dawkinsa „[t]ak jak geny rozprzestrzeniają się w puli genowej, przeskakując z ciała do ciała za pośrednictwem plemników lub jaj, tak memy […] przeskakują z jednego mózgu do drugiego w procesie szeroko rozumianego naśladownictwa. […] Gdy wprowadzasz do […] umysłu płodny mem (nośną ideę), to tak jakbyś umieścił w nim pasożyta, wykorzystując mój mózg jako narzędzie do rozprzestrzeniania memu w taki sam sposób, w jaki wirus podporządkowuje sobie aparat genetyczny komórki gospodarza” (Dawkins 2000 [1976]: 146). Mem to podstawowy, niepodzielny fragment informacji, który cechuje wierność reprodukcji, płodność i trwałość, natomiast ludzie to nośniki memów. Replikujące się całości, które zawierają wzajemnie wspierające się memy, mające wspólnie większe szanse na sukces ewolucyjny, to „mempleksy” (ang. memeplexes). Do mempleksów Susan Blackmore zalicza religie, doktryny etyczno-prawne oraz systemy polityczne (Blackmore 1999). Badanie transmisji kulturowej w perspektywie ewolucyjnej określa się jako „memetykę”. Memy, analogicznie do genów, podlegają w procesie przekazu międzypokoleniowego mutacji i selekcji.
W kulturze Web 2.0 (→ digitalizacja) pojęcie memu odsyła do parodiowanych i remiksowanych treści – opartych na motywach muzycznych (→ muzyka), frazach słownych (→ oralność), kanonicznej ikonografii (→ obraz, → ikonosfera) itp., które w środowisku cyfrowym rozprzestrzeniają się, niczym wirusy, za pomocą sieci społecznościowych, aplikacji mobilnych i forów internetowych. Replikowany komunikat o pierwotnie efemerycznym charakterze nie przemija, lecz cyrkuluje w zmienionej postaci na wiele zaskakujących sposobów poza macierzystym kontekstem i utrwala się w → pamięci zbiorowej, łącząc się swobodnie z innymi mnemami w większe, intertekstualne całości (Scifman 2014; → intertekstualność). Pojęcie memu internetowego różni się od rozumienia Dawkinsa, ponieważ zwraca uwagę na celowe przetwarzanie informacji. Funkcjonowanie internetowych memów wskazuje na redefinicję sfery publicznej i nową architektonikę → pamięci kulturowej, związaną z łatwością kopiowania, swobodnego kojarzenia i upubliczniania treści. Na YouTube’ie, Twitterze i Facebooku, których aplikacje automatycznie sugerują odbiorcom określone treści jako „ważne” dla innych użytkowników, memy spontaniczne krzyżują się z komunikatami reklamowymi. Memy, które lepione są z treści popkulturowych i kanonicznych reprezentacji → przeszłości, stają się → nośnikami efemerycznych sensów → teraźniejszych. Przykładem służą tu remiksy z fanpage’u „Sztuczne fiołki”, wykorzystujące → reprodukcje dawnych dzieł sztuki i opatrujące je komiksowymi dialogami. Przez prozaiczny charakter prace te stanowią humorystyczny kontrapunkt wobec kulturowych pierwowzorów i niesionych przez nie sensów, sprowadzają je na płaszczyznę codzienności, czynią narzędziami potocznej komunikacji. Zgodnie z hipermemiczną logiką sieci każde ważne wydarzenie jest archwizowane i generuje strumień dosłownych replik, parodystycznych imitacji oraz remiksów, których cyrkulacja staje się współczesnym odpowiednikiem gestu publicznego upamiętnienia (Scifman 2014: 65).
Tomasz Majewski
Pojęcia pokrewne: digitalizacja, historia praktyczna, mnemotechnika, nośniki pamięci, obraz, pamięć protetyczna
Bibliografia
Blackmore S. (1999), The Meme Machine, Oxford: Oxford University Press.
Dawkins, R. (2000), Samolubny gen, tłum. Marek Skoneczny, Warszawa: Prószyński i S-ka.
Jenkins H., Li X., Krauskopf A.D. (2009), „If it doesn’t spread, it’s dead”, Part One: „Media viruses and memes”, http://henryjenkins.org/2009/02/if_it_doesnt_spread_its_dead_p.html [dostęp: 12.02.2014].
Lewandowski, P. (2013), „Do czego służy Hitler? Prawo Godwina i potoczna wiedza historyczna”, http://www.histmag.org/Do-czego-sluzy-Hitler-Prawo-Godwina-i-potoczna-wi... [dostęp: 31.01.2014].
Shifman L. (2014), Memes in Digital Culture, Massachusetts, London: MIT.
Tomasz Majewski, Mem, w: Modi memorandi. Leksykon kultury pamięci, red. Magdalena Saryusz-Wolska, Robert Traba, współpraca: Joanna Kalicka, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe Scholar, 2014, s. 222-224.
