1) Podejście do rzeczywistości historycznej przez naukę; 2) przekonanie akcentujące dziejowość całego ludzkiego świata. W pierwszym rozumieniu historyzm zakłada, iż nauki społeczne i historyczne przyjmują procesualny charakter zjawisk (wszystko ma swoją → tradycję i → genealogię), brak odgórnych zasad rządzących rozwojem, indywidualizm i niepowtarzalność poszczególnych wydarzeń oraz konieczność rozpatrywania wszelkich faktów w szerokim kontekście, w tym badanie ich genezy (Szacki 1990: 17–20). Tak pojmowany historyzm narodził się w epoce oświecenia, a do pełni rozkwitu doszedł w XIX w. Za jego kwintesencję uznać można koncepcję Leopolda von Rankego (1795–1886), głoszącą, że celem poznania historycznego jest dociekanie „jak to właściwie było” (Zamorski 2008: 169). Podejście takie koncentruje się na rekonstrukcji faktów, czyli na wykorzystaniu → źródeł pisanych i obalaniu dziedziczonych przekonań o → przeszłości. Pamięć (to, co sami pamiętamy lub co zostało nam przekazane jako wizja zdarzeń bądź procesów) jest w nim przedmiotem krytyki na podstawie analizy dokumentów. Historia zatem ma zastąpić nieobiektywną i zawsze niepełną pamięć. Historyzm naukowy nie zatrzymywał się jednak na rekonstrukcji sumy faktów, lecz dążył też do stworzenia na ich podstawie wizji synchronicznej pewnego okresu (Szacki 1990: 17). Starał się wypracować koncepcję dominującej wówczas „idei historycznej” (Ankersmit 1995: 153–154). W tym punkcie stykał się z historyzmem jako światopoglądem. Ten ostatni głosił nie tylko dziejowość wszelkiej wiedzy, ale – jak pisał Ernst Troeltsch (1865–1923) w Kryzysie historyzmu [1922] – także zmienność wszelkich form kultury: państwa, prawa, moralności, → religii i → sztuki oraz niemożność określenia ich ponadczasowej natury (Troeltsch 2006: 177–178). Historyzm jako światopogląd rozwinął się w XIX w. i wiązał się z zachodzącymi wówczas dogłębnymi zmianami społecznymi, polegającymi na rozpadzie tradycyjnych więzi, określających dotychczas → tożsamość człowieka przez identyfikację z pewną grupą. Przeznaczeniem człowieka nowoczesnego (→ nowoczesność) stała się konieczność indywidualnego określania tożsamości w drodze wyboru możliwych do zaakceptowania wartości. Wybór taki zawsze oznaczał sięganie do → tradycji, gdyż wszystkie formy nowoczesne, jako twory ludzkie, czyli eo ipso historyczne, miały swoją genealogię. Poprzez podjęcie wybranych wzorów z przeszłości definiowano nowoczesną tożsamość (Hardtwig 1979). Nawet radykalne ruchy rewolucyjne postępowały w ten sposób. Zazwyczaj zrywały one z bezpośrednio zastaną ideologią, tworząc własną na bazie dawnych, często mitycznych wzorów (np. rzymski republikanizm jako wzór dla rewolucji francuskiej). Podobnie postępowali konserwatyści, np. chrześcijanie odkrywali średniowiecze jako okres rozkwitu swojego światopoglądu i starali się zastąpić wykształcenie oparte na wzorach antycznych znajomością własnej symboliki, legend i → literatury, a Richard Wagner (1813–1883) budował zręby mitologii germańskiej. W ten sposób aktywizowana była → pamięć zbiorowa. Na gruncie studiów nad przeszłością kreowano nowe wspólnotowe wyobrażenia, wywoływano z niepamięci dawnych → bohaterów, przewartościowywano znaczenie faktów historycznych, budowano → pomniki i otaczano czcią określone → zabytki (Oexle 2000: 65–68). Historyzm pojmowany jako światopogląd uzyskał najpełniejszy wyraz w → architekturze XIX w. W tradycji nowożytnej architektura określana była w odniesieniu do wzorów antycznych (w przeciwieństwie do malarstwa i rzeźby, których podstawy teoretyczne zbudowano w epoce renesansu, tu podstawą był rzymski traktat Witruwiusza [80 p.n.e.–15 n.e.]). W XVIII w. zakwestionowano obowiązywalność normy klasycznej, co spowodowało rozpad całego systemu teoretycznego i konieczność nowego zdefiniowania podstaw tej gałęzi sztuki (Bałus 2011: 99–103). Pojęciem, na którym zbudowano nową wizję architektury, był styl. Pozwalał on sprostać wymogom historyzmu, gdyż zdolny uchwycić zmienność form stosowanych w budownictwie w ciągu wieków, a jednocześnie odnosił ekspresję tych form do „idei historycznej” poszczególnych epok. Prowadziło to do przeformułowania pamięci zbiorowej, ponieważ wybór kostiumu stylowego budowli wznoszonych w XIX w. był przejęciem idei z przeszłości, zaakceptowaniem ich jako własnych, a przez to wyrażeniem tożsamości architekta i zleceniodawcy (dla kościołów zalecano „style chrześcijańskie”, np. gotyk, a dla uniwersytetów – renesans; tamże: 129–134). Historyzm odróżnić należy od historycyzmu – tym ostatnim terminem Karl Popper (1902–1994) określił w Nędzy historycyzmu [1936 – odczyt, 1957] poglądy zakładające konieczność historyczną, czyli istnienie praw rozwoju i celowość dziejów (filozofia Hegla, marksizm; Zamorski 2008: 163–164).
Wojciech Bałus
Hasła pokrewne: architektura, historia, nośnik pamięci, przeszłość, tradycja
Bibliografia
Ankersmit F.R. (1995), „Historicism: An attempt at synthesis”, History and Theory, 34 (3), s. 143–161.
Bałus W. (2011), Gotyk bez Boga? W kręgu znaczeń symbolicznych architektury sakralnej XIX wieku, Toruń: Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu im. Mikołaja Kopernika.
Hardtwig W. (1979), „Kunst und Geschichte im Revolutionszeitalter. Historismus in der Kunst und der Historismusbegriff der Kunstwissenschaft”, Archiv für Kulturgeschichte, 61, s. 154–190.
Oexle O.G. (2000), „Kulturelles Gedächtnis im Zeichen des Historismus”, w: H.-R. Meier, M. Wohlleben (red.), Bauten und Orte als Träger von Erinnerung. Die Erinnerungsdebatte und die Denkmalpflege, Zürich: Hochschulverlag AG an der ETH, s. 59–75.
Szacki J. (1990), „Historyzm a współczesne nauki społeczne”, w: J. Kmita, K. Łastowski (red.), Historyzm i jego obecność w praktyce naukowej, Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, s. 9–25.
Troeltsch E. (2006), „Kryzys historyzmu”, w: E. Troeltsch, Religia, kultura, filozofia. Wybór pism, tłum. A. Przyłębski, Poznań: Wydawnictwo Poznańskie, s. 177–192.
Zamorski K. (2008), Dziwna rzeczywistość. Wprowadzenie do ontologii historii, Kraków: Księgarnia Akademicka.
Wojciech Bałus, Historyzm, w: Modi memorandi. Leksykon kultury pamięci, red. Magdalena Saryusz-Wolska, Robert Traba, współpraca: Joanna Kalicka, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe Scholar, 2014, s. 171-172.
