Z łac. falsificatus; stanowiące wynik fałszerstwa (mistyfikacji) „podrobione” dzieło sztuki, dzieło literackie, dokument, utwór, wyrób, relikt, → relikwia itd.; efekt świadomego naśladowania oryginału; antonim autentyku. Zasadność tego użycia pojęcia determinowana jest założeniem intencjonalnego wprowadzenia odbiorcy w błąd. Odróżnia to falsyfikat od kopii, repliki czy duplikatu. Z prawnego punktu widzenia duplikaty mogą być uznane za falsyfikaty (Zeidler 2012), niemniej falsyfikaty stają się w pełni sobą, a tym samym są semiotycznie, estetycznie, filozoficznie i społecznie istotne tylko wtedy, gdy odnoszą się do przedmiotu niereprodukowalnego, tj. takiego, który ma przynajmniej jedną własność unikatową, zewnętrzną lub wewnętrzną. Stąd propozycja węższej definicji: „Mamy do czynienia z falsyfikatem, kiedy przedmiot zostaje wytworzony – albo użyty, wystawiony na pokaz – z zamiarem, by przekonać kogoś, że jest on nierozróżnialnie identyczny z innym przedmiotem jedynym” (Eco 1999 [1984]: 31–32).
Zagadnienie falsyfikatów zazębia się z problematyką pamięci, wraz z przyjęciem tezy, że to, co mogłoby się wydawać problemem ontologicznym, w rzeczywistości jest problemem pragmatycznym, tj. zależnym od postaw kulturowych (także od → pamięci kulturowej). Falsyfikaty traktuje się jako dowody na to, że chociaż „ramy pamięci” tworzone są przez świat materialny, to o społecznym odbiorze i jej ukierunkowaniu decydują praktyki społeczne (Jones 2007: 25). Bezpośrednie nawiązanie do memory studies zawarł w rozważaniach na temat społecznych ról falsyfikatów Paul Gillingham, stwierdzając m.in., że religijne i świeckie (w tym poznawcze) relikwie pracują na skrzyżowaniu łatwowierności i mocy pamięci (mnemonic power; Gillingham 2010: 200–205) i są przykładem tego, co Pierre Nora nazywa materialnymi → miejscami pamięci, definiując je jako „każdy znaczący byt, który dzięki nagięciu (dint) woli ludzkiej lub pracy czasu stał się symbolicznym elementem pamięciowego dziedzictwa (memorial heritage) danej społeczności” (Nora 2001: i, xvii).
Założenie, że to użytkownicy (członkowie danej → wspólnoty pamięci, wspólnoty interpretacyjnej itp.) decydują o specyfice postrzegania i traktowania danego dzieła, tworzy podwalinę tezy, że dany przedmiot nie jest fałszerstwem ze względu na swoje własności wewnętrzne, lecz z powodu p r e t e n d o w a n i a do i d e n t y c z n o ś c i (Eco 1999: 29, 34) oraz ze względu na w p ł y w, jaki wywiera na nasze zachowanie. Problem ten, w kontekście refleksji nad → tożsamością dzieła sztuki, analizował, przeciwny oddzielaniu danych zmysłowych od ich konceptualizacji, Nelson Goodman (1906–1998). Przekonywał on, że nawet w przypadku niemożności rozróżnienia dwóch dzieł od siebie istnieje swoista różnica estetyczna pomiędzy nimi wynikająca z naszej własnej świadomości, iż np. jeden z → obrazów jest oryginałem, a drugi – kopią, oraz z przekonania, że jakaś różnica może być dostrzeżona, co zmienia nasze postrzeganie obu dzieł (Goodman 1976: 103–105). Goodman podkreślał, że problem falsyfikatu dotyczy wyłącznie sztuki „autograficznej” (tj. najdokładniejsza nawet kopia nie będzie nigdy t r a k t o w a n a jak oryginał), nie zaś gatunków artystycznych określanych mianem „allograficznych” (gdy powielanie cechy nie dyskredytuje → autentyczności dzieła; tamże 1976: 113).
Problemy ze zdefiniowaniem terminu „falsyfikat” wynikają z niejednoznaczności pojęć: „oryginał”, „przedmiot autentyczny”, „zwodniczy”, „iluzoryczny”, „zmieniony”, oraz z niemożności uzyskania w pełni „satysfakcjonującej” definicji semiotycznej prawdy i fałszu (Eco 1999: 24–26). Dodatkowo status falsyfikatu komplikuje się, gdy na jego wytworzenie i recepcję wpływ mają niejednoczesne, sprzeczne, nieoczywiste i n t e n c j e.
Współczesne badania falsyfikatów zajmują się nie tylko demaskowaniem ich nieautentyczności, lecz także historycznym kontekstem fałszerstw oraz społecznymi konsekwencjami ich funkcjonowania (Kolendo 2012; Jacoby 2009: 256–266). Falsyfikat awansował do rangi → źródła historycznego (Olko 2012: 5), zasługującego na odrębne studia i interpretacje (Miziołek, Morka 2001). Falsyfikaty są też traktowane jako „wzierniki” w specyfikę przeszłości społecznej czy w kondycję mentalności. Na przykład Mark Jones postuluje, by jako kwestię drugorzędną traktować to, iż falsyfikaty stanowią „dowody” w sprawie tych, którzy je stworzyli lub odkryli. Należy je postrzegać przede wszystkim jako nieustannie zmieniające się odzwierciedlenie ludzkich pragnień: „Każde społeczeństwo, każde pokolenie podrabia → rzeczy, których pożąda najbardziej. Tam, gdzie istnieją falsyfikaty, jasne jest, że miał miejsce wzrost zapotrzebowania na rzeczy przez nie naśladowane: fałszerze są przede wszystkim wytworami rynku” (Jones 1990: 13). To, że nieustannie podrabiane są konkretne dzieła starożytnych, średniowiecznych, renesansowych czy barokowych twórców oraz że wciąż tworzone są dzieła „pseudopaleolityczne”, „pseudoorientalne”, czy „pseudowspółczesne”, sytuuje falsyfikaty w centrum uwagi wielu specjalistów.
Badania nad falsyfikatami absorbują m.in. filologów, antropologów, archeologów, historyków, historyków sztuki i muzealników (Olko 2012; Cohon 1996; Jacoby 2009). Ciągły przyrost falsyfikatów, który zintensyfikował się w ciągu ostatnich 150 lat, tłumaczą oni dynamicznymi zmianami w trendach artystycznych, kolekcjonerskich i muzealniczych. Zdarza się też, że refleksja nad falsyfikatami obnaża nieetyczne aspekty działań specjalistów, takie jak niechlubny udział archeologów w „materializacji pamięci przez oszustwa” np. w handlu relikwiami (Gillingham 2010) czy nieetyczne zachowania historyków sztuki, umożliwiające wprowadzenie falsyfikatu na rynek dzieł sztuki (Pasieczny 2012; Spencer 2004; zob. casus „Zjawy” afiliowanej z Franciszkiem Starowieyskim [1930–2009]).
Warto odnotować, że w Polsce mówi się wręcz o „pladze” falsyfikatów na rynku dzieł sztuki (Zeidler 2012: 377). Sprawczo wątpliwą reakcją na ten stan rzeczy jest nowelizacja Ustawy o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami (Dz.U. z 2003 r., nr 162, poz. 1568 z późn. zm.), zgodnie z którą sprawcom przestępstwa należy udowodnić ich intencje (Zeidler 2012: 374–382).
Anna Zalewska
Hasła pokrewne: rzecz, dziedzictwo, sztuka, tożsamość, autentyczność, źródło
Bibliografia
Cohon R. (1996), Discovery & Deceit: Archaeology & the Forger's Craft, Kansas City: Nelson-Atkins Museum.
Eco U. (1999), „Falsyfikaty i fałszerstwa”, w: U. Eco, Czytanie świata, tłum. M. Woźniak, Kraków: Wydawnictwo Znak, s. 24–64.
Gillingham P. (2010), „The strange business of memory: Relic forgery in Latin America”, Past & Present, supl. 5, 206, s. 199–226.
Goodman N. (1976), Languages of Art: An Approach to a Theory of Symbols, Indianapolis: Hackett Publishing Company.
Jacoby M. (2009), Powtórzenie i falsyfikat w malarstwie chińskim, Warszawa: Trio.
Jones A. (2007), Memory and Material Culture, Cambridge: Cambridge University Press.
Jones M. (red.) (1990), Fake? The Art of Deception, Berkeley: University of California Press.
Kolendo J. (2012), „Skandal i rzecz wstydliwa, czyli o stosunku do fałszerstw w przeszłości”, w: J. Olko (red.), Fałszerstwa i manipulacje w przeszłości i wobec przeszłości, Warszawa: Trio, s. 11–18.
Miziołek J., Morka M. (red.) (2001), Falsyfikaty dzieł sztuki w zbiorach polskich, Warszawa: Argraf.
Nora P. (2001), Rethinking France: les lieux de mémoire, t. III: Legacies, Chicago: The University of Chicago Press.
Olko J. (2012), „Fałszerstwo w nauce, nauki z fałszerstw”, w: J. Olko (red.), Fałszerstwa i manipulacje w przeszłości i wobec przeszłości, Warszawa: Trio, s. 5–8.
Pasieczny R. (red.) (2012), Problematyka autentyczności dzieł sztuki na polskim rynku: teoria, praktyka, prawo, Warszawa: Narodowy Instytut Muzealnictwa i Ochrony Zbiorów.
Spencer R.D. (red.) (2004), The Expert versus the Object: Judging Fakes and False Attributions in the Visual Arts, Oxford: Oxford University Press.
Zeidler K. (2012), „Fałszerstwa dzieł sztuki i zabytków. Perspektywa normatywno prawna”, w: R. Pasieczny (red.), Problematyka autentyczności dzieł sztuki na polskim rynku: teoria, praktyka, prawo, Warszawa: Narodowy Instytut Muzealnictwa i Ochrony Zbiorów, s. 371–382.
Anna Zalewska, Falsyfikat, w: Modi memorandi. Leksykon kultury pamięci, red. Magdalena Saryusz-Wolska, Robert Traba, współpraca: Joanna Kalicka, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe Scholar, 2014, s. 123-125.
