„Encyklopedia getta warszawskiego”
[Enzyklopädie des Warschauer Ghettos]
Buchpräsentation und Diskussion
mit Prof. Andrzej Żbikowski
im Rahmen des Klaus Zernack Colloquiums 2025
Die Aufzeichnung befindet sich ganz unten. / Nagranie znajduje się na samym dole.
Ort: Zentrum für Historische Forschung Berlin
der Polnischen Akademie der Wissenschaften,
Majakowskiring 47, 13156 Berlin
Um Anmeldung wird gebeten: info@cbh.pan.pl
Die Geschichte des Warschauer Ghettos nimmt in der Historiografie des Holocaust einen besonderen Platz ein. Das abgeschlossene jüdische Viertel Warschaus war das größte von den Deutschen geschaffene Ghetto (auf dem Höhepunkt mussten in ihm bis zu 460.000 Menschen leben). Gerade hier arbeitete die konspirative Gruppe „Oneg Szabat“, deren gesammelte Materialien heute als das Ringelblum-Archiv bekannt sind. Im Warschauer Ghetto waren alle wichtigen jüdischen Parteien und Jugendbewegungen aktiv – es war das Zentrum der jüdischen Untergrundorganisationen im besetzten Polen während des Zweiten Weltkriegs. Dort wurden die ersten Nachrichten über den Holocaust gesammelt, um sie später an den polnischen Untergrund und die Exilregierung weiterzuleiten. Das Warschauer Ghetto war ein Betätigungsfeld für verschiedene soziale Vereinigungen, und es fand ein kulturelles Leben statt, das von den Besatzern unterdrückt, aber nicht völlig zerstört wurde. Die Jüdinnen und Juden stellten sich der Situation, in der sie sich während der Besatzung befanden, auf unterschiedliche Weise. Die Vielfalt ihrer Reaktionen auf die Ghetto-Realität ist das wichtigste Thema dieses Buches. Wir waren der Meinung, dass diese Mikrowelt – ein Ausschnitt der Kriegsrealität – eine detaillierte Untersuchung verdient.
aus dem Vorwort von Maria Ferenc
Im Zuge der Arbeit an der Gesamtedition des Ringelblum-Archivs haben die Herausgeberinnen und Herausgeber viele bedeutsame Erkenntnisse zur Geschichte des Warschauer Ghettos gewonnen. Das Archiv hat eine Reihe von Materialien über Wirtschaft, Demografie und Alltagsleben im Ghetto (einschließlich des Schicksals einiger seiner Bewohner) bewahrt, die bisher in der Forschung nicht verwendet wurden. Die Einträge der Enzyklopädie stellen eine Synthese der bisherigen Forschung dar und füllen Lücken in der wissenschaftlichen Aufarbeitung des Warschauer Ghettos. In der Enzyklopädie sind zudem Quellen aus anderen Archivsammlungen des Jüdischen Historischen Instituts (Żydowski Instytut Historyczny, kurz ŻIH) wie Tagebücher aus der Zeit der Besatzung, Berichte jüdischer Überlebender und Materialien, die mitunter aufgrund von Sprachbarrieren schwer zugänglich sind. Schließlich befinden sich in der Enzyklopädie bereits veröffentlichte Quellen und Erinnerungsberichte über das Warschauer Ghetto und den Holocaust.
Zur Diskussion über die Festlegung der ersten Liste von Einträgen wurden prominente polnische Forscherinnen und Forscher eingeladen. Das Kriterium für die Auswahl der Einträge ist nicht so sehr der aktuelle Forschungsstand zum Thema, sondern die Darstellung eines möglichst breiten Spektrums von Aspekten des Warschauer Ghettos. Diese werden in der Enzyklopädie so umfassend wie möglich dargestellt.
Das Buch enthält eine Auswahl von Einträgen, während die gesamte Enzyklopädie (mit etwa zweitausend Einträgen) als Ergebnis eines mehrjährigen Forschungsprojekts online verfügbar ist. Initiatorin, Leiterin und Koordinatorin des Projekts ist Dr. Maria Ferenc von der Forschungsabteilung des Jüdischen Historischen Instituts, Projektleiter ist Prof. Andrzej Żbikowski, Leiter der Forschungsabteilung des Jüdischen Historischen Instituts.
(Übersetzung auf Grundlage der Buchvorstellung auf der Seite des Jüdischen Historischen Instituts in Warschau)
Wir fühlen uns geehrt, dass wir mit Prof. Andrzej Żbikowski über diese bedeutende Publikation sprechen können.
Die Moderation übernimmt Robert Parzer (Deutsch-Polnisches Haus)
Andrzej Żbikowski
(geb. 1953), Professor für Osteuropastudien an der Universität Warschau, leitet am Jüdischen Historischen Institut Forschungen über die jüngere Geschichte der polnischen Juden. An der Historischen Fakultät der Universität Warschau erwarb er 1993 den Grad eines Doktors der Geisteswissenschaften in Geschichte für seine Dissertation mit dem Titel Żydzi krakowscy i ich gmina 1869-1919 [Die Krakauer Juden und ihre Gemeinde 1869-1919]. Im Jahr 2006 verteidigte er seine Habilitation an der Historischen Fakultät der Universität Warschau auf der Grundlage seines Buches U genezy Jedwabnego. Żydzi na Kresach Północno-Wschodnich II Rzeczypospolitej, wrzesień 1939 – lipiec 1941 [Zur Genese von Jedwabne. Juden in den nördöstlichen Gebieten der Zweiten Polnischen Republik vom September 1939 bis Juni 1941]. Er absolvierte Forschungsaufenthalte am Institut für die Wissenschaften vom Menschen in Wien, am Yad Vashem Institute in Jerusalem, am United States Holocaust Memorial Museum in Washington, D.C., am Simon-Dubnow-Institut in Leipzig und an der Shoah Memorial Foundation in Paris.
Seit 1985 arbeitet er als Forscher am Jüdischen Historischen Institut, wo er von 2007 bis 2008 als stellvertretender Direktor für Wissenschaft, Bildung und Publikationen tätig war. Er war Professor an der Humanistischen Akademie Aleksander Gieysztor in Pułtusk und leitender Spezialist im IPN-Büro für öffentliche Bildung. Er ist Mitglied des Zentrums für Holocaustforschung am Institut für Philosophie und Soziologie der Polnischen Akademie der Wissenschaften.
Die diesjährige Veranstaltungsreihe im Rahmen des Klaus Zernack Colloquiums des Zentrums für Historische Forschung Berlin der Polnischen Akademie der Wissenschaften findet in Kooperation mit dem Deutsch-Polnischen Haus statt.
„Encyklopedia getta warszawskiego”
Prezentacja książki i dyskusja
z prof. Andrzejem Żbikowskim
w ramach Klaus Zernack Colloquium 2025
Miejsce: Centrum Badan Historycznych Polskiej Akademii Nauk w Berlinie
Majakowskiring 47, 13156 Berlin
Historia getta warszawskiego zajmuje w historiografii Zagłady miejsce wyjątkowe. Warszawska zamknięta dzielnica żydowska była największym gettem utworzonym przez Niemców (w szczytowym momencie liczba jego mieszkańców sięgała 460 tys. osób). To tu działała konspiracyjna grupa „Oneg Szabat”, która zbierała materiały znane dzisiaj jako Archiwum Ringelbluma. Funkcjonowały tu wszystkie najważniejsze żydowskie partie i ruchy młodzieżowe – getto warszawskie stanowiło centrum żydowskiej działalności konspiracyjnej w okupowanej Polsce w czasie II wojny światowej. Gromadzono tu pierwsze wiadomości o Zagładzie, by następnie przekazać raporty polskiemu podziemiu oraz rządowi na uchodźstwie. Getto warszawskiego było polem działalności rozmaitych stowarzyszeń społecznych, toczyło się w nim stłumione, ale niezniszczone całkowicie przez okupanta życie kulturalne. Żydzi stawiali czoła sytuacji, w której znaleźli się w trakcie okupacji, na rozmaite sposoby – zróżnicowanie ich reakcji na gettową rzeczywistość jest najważniejszym tematem tej książki. Uznaliśmy, że ten mikroświat, wycinek wojennej rzeczywistości, zasługuje na szczegółowe badania.
W toku prac nad pełną edycją Archiwum Ringelbluma redaktorzy i redaktorki dokonali wielu istotnych odkryć badawczych z zakresu historii getta warszawskiego. W Archiwum zachowało się szereg materiałów dotyczących gospodarki, demografii oraz życia codziennego w getcie (w tym losu niektórych jego mieszkańców), które nie były dotychczas wykorzystywane w badaniach. Opracowane w sposób syntetyczny hasła Encyklopedii stanowią syntezę dotychczasowych badań oraz zapełniają luki w studiach nad gettem warszawskim. Obejmują również informacje zawarte w innych kolekcjach archiwalnych ŻIH (pamiętniki żydowskie z okresu okupacji, relacje ocalonych Żydów – materiały trudno dostępne m.in. ze względu na bariery językowe) oraz w opublikowanych materiałach źródłowych i wspomnieniowych dotyczących getta warszawskiego i Zagłady.
Do dyskusji nad określeniem wstępnej listy haseł zostali zaproszeni wybitni polscy badacze i badaczki. Kryterium doboru haseł stanowi nie tyle dotychczasowy stan badań nad tematem, co pokazanie jak najszerszej gamy zagadnień dotyczących getta warszawskiego. Encyklopedia pokazuje je w sposób możliwie całościowy.
Książka prezentuje wybór haseł, natomiast cała Encyklopedia (licząca około dwóch tysięcy haseł) jest dostępna online jako zwieńczenie kilkuletniego projektu badawczego. Pomysłodawczynią projektu, jego kierowniczką i koordynatorką jest dr Maria Ferenc z Działu Naukowego ŻIH, a kierownikiem projektu prof. Andrzej Żbikowski, kierownik Działu Naukowego ŻIH.
(źródło opisu ze strony Żydowskiego Instytutu Historycznego)
Spotkanie moderować będzie Robert Parzer (Dom Polsko-Niemiecki).
Andrzej Żbikowski
(ur, 1953), profesor w Studium Europy Wschodniej Uniwersytetu Warszawskiego, w Żydowskim Instytucie Historycznym kieruje badaniami nad najnowszymi dziejami polskich Żydów. W 1993 roku na Wydziale Historycznym Uniwersytetu Warszawskiego uzyskał stopień doktora nauk humanistycznych w zakresie historii za rozprawę Żydzi krakowscy i ich gmina 1869-1919. W 2006 roku obronił kolokwium habilitacyjne na Wydziale Historycznym UW na podstawie książki U genezy Jedwabnego. Żydzi na Kresach Północno-Wschodnich II Rzeczypospolitej, wrzesień 1939 - lipiec 1941. Odbył staże naukowe w Institut Wissenschaften der Menschen w Wiedniu, Instytucie Yad Vashem w Jerozolimie, United States Holocaust Memorial Museum w Waszyngtonie, Instytucie im. Szymona Dubnowa w Lipski i Fundacji Pamięci Szoa w Paryżu.
Od 1985 roku jest pracownikiem naukowym Żydowskiego Instytutu Historycznego, gdzie w latach 2007-2008 pełnił funkcję wicedyrektora ds. nauki, edukacji i publikacji. Był profesorem Akademii Humanistycznej w Pułtusku oraz głównym specjalistą w Biurze Edukacji Publicznej IPN. Jest członkiem Centrum Badań nad Zagładą Żydów przy Instytucie Filozofii i Socjologii PAN.
Tegoroczny cykl spotkań CBH PAN w ramach seminarium Klaus Zernack Colloquium jest współorganizowany przez Dom Polsko-Niemiecki.
