Od łac. revisio – „ponowne widzenie”, w języku polskim, podobnie jak w wielu innych językach, oznacza m.in. ponowną ocenę poglądów, opinii, teorii naukowych, aktów i wyroków prawnych. Ocena ta dokonywana jest np. przez kolejne → pokolenie z nowej perspektywy poznawczej. W odniesieniu do → pamięci zbiorowej rewizja to proces korygowania dominującego → obrazu → przeszłości i wiedzy o niej, obejmujący kwestionowanie dotychczasowych interpretacji i artykulację nowych stanowisk, które mogą mieć źródło w odmiennym postrzeganiu przeszłości lub odmiennych → doświadczeniach (Kwiatkowski 2009: 127). Ludzie, na co zwracał uwagę Maurice Halbwachs (1877–1945), zmuszani są nie tylko do odtwarzania pamięci, lecz także do jej „poprawiania, okrawania i uzupełniania” (Halbwachs 2008 [1925]: 171, 421).
Do rewizji należy zapisywanie → „białych plam” w historii oficjalnej (Szacka 1992), uzupełnianie obowiązujących → narracji historycznych i interpretacji przeszłości formułowanych przez mniejszości do tej pory wykluczane oraz tworzenie nowych wyobrażeń o przeszłości w sytuacji zmiany → władzy czy systemu politycznego. Pojęcie rewizji może oznaczać odkłamywanie celowo fałszowanej wiedzy, odkrywanie skazanych na → niepamięć faktów, procesów i postaci, rewindykowanie wymazanej przez władze przeszłości, jak również zamazywanie pewnych wydarzeń i zastępowanie ich innymi. Rewizja wiąże się zatem zarówno z demitologizacją, tj. weryfikacją i dekonstrukcją → mitów, jak i z konstrukcją nowych. Szczególnym rodzajem rewizji jest chęć ujawnienia niechlubnych wydarzeń oraz „odbrązawiania” własnej historii. W intencji twórców rewizji wszystkie z wymienionych rodzajów służą przywracaniu, oczyszczaniu, a zarazem przewartościowywaniu pamięci danej wspólnoty. Zwracając uwagę na konteksty stosowania pojęcia „rewizja” w odniesieniu do pamięci przeszłości, nie powinno się także pomijać problematyki związanej z ustanawianiem → kanonu historycznego (Szpociński 1983).
Na jeden z powodów rewizji zwraca uwagę Pierre Nora, pisząc o „demokratyzacji historii”, polegającej na „ogarniającym cały świat współczesny ruchu wyzwalania się i emancypacji narodów, narodowości, grup, a nawet jednostek […] na tym szybkim wyłanianiu się najrozmaitszych form pamięci mniejszości, dla których odzyskanie własnej przeszłości stanowi integralną część afirmacji ich tożsamości” (Nora 2001: 40–41). Jako źródła tego rewanżu pamięci Nora wskazuje trzy typy dekolonizacji: światową (właściwą społecznościom dotkniętym uciskiem kolonialnym, które wkroczyły na drogę odzyskiwania własnej pamięci); wewnętrzną (charakteryzującą społeczeństwa zachodnie, gdzie mniejszości seksualne, religijne, regionalne itp. poddały artykulacji własną pamięć i historię, walcząc o uznanie swojej → tożsamości) oraz ideologiczną (która doprowadziła do odzyskania pamięci skonfiskowanej przez europejskie państwa totalitarne).
W szerszej perspektywie rewizja dotychczasowych narracji o przeszłości stanowi następstwo wojen, rewolucji, przewrotów politycznych i ważnych cezur (np. w Europie Środkowo-Wschodniej po wydarzeniach lat 1989–1991) Dodatkowym czynnikiem stymulującym dokonywanie rewizji stało się także oddanie głosu → ofiarom oraz → świadkom, którzy byli dotychczas zagłuszani lub po prostu nieobecni. Skutecznym bodźcem do dokonywania rewizji są publikacje w prasie, książki, filmy, dzieła sztuki (→ sztuka), wystawy i ekspozycje muzealne (→ muzeum), które dostarczają nowej wiedzy na temat przeszłości, kwestionują obowiązujące ustalenia, dotykają problematyki poddanej tabuizacji. Częstokroć wywołują kontrowersje i stymulują publiczne debaty, w toku których dotychczasowy opis i ocena przeszłości zostają zakwestionowane i poddane rewizji.
Istotnym zagadnieniem w kontekście rewizji obrazu przeszłości jest również to, że zazwyczaj nie dokonuje się ona wyłącznie w ramach historiografii, programów nauczania i związanej z nimi treści podręczników szkolnych, ale także za pośrednictwem zróżnicowanych → nośników pamięci: → literatury, → kinematografii, → teatru, sztuk wizualnych, ekspozycji muzealnych . Dochodzi do niej także w publicznej → ikonosferze, o czym świadczą zmieniające się nazwy placów i ulic oraz burzone stare i erygowane nowe pomniki. Tym samym rewizja dotychczasowego myślenia o przeszłości i jej oceny odbywa się również w ramach konkretnych praktyk oraz działań podejmowanych w przestrzeni publicznej (Hałas 2004).
Pojęcie rewizji wiąże się także bezpośrednio ze słowem „rewizjonizm”, któremu przypisać można co najmniej dwa różne znaczenia. Mianem rewizjonizmu, traktowanego w propagandzie komunistycznej jako zarzut i oskarżenie, określano wszelkie odchylenia od obowiązującej i oficjalnej linii partii. Rewizjonistami stawali się ci spośród członków partii komunistycznych w demokracjach ludowych, którzy poddawali publicznej krytyce różne aspekty jej funkcjonowania, a zwłaszcza ideologię. Ponadto pojęcie rewizji powiązane jest ze zjawiskiem szczególnego rodzaju rewizjonizmu historycznego dotyczącego Holokaustu (→ zagłada), w tym zwłaszcza → negacjonizmu. Różnica między rewizjonistami a negacjonistami Holokaustu, choć nie zawsze łatwa do uchwycenia, opiera się na typie stosowanej retoryki. O ile bowiem dyskurs negacjonistyczny neguje sam fakt Holokaustu, o tyle dyskurs rewizjonistyczny sprowadza się do prób różnego rodzaju relatywizacji, umniejszeń i przekształceń czynionych w ramach → historiografii i pamięci o Holokauście. Jak zauważył Robert Redeker (2001: 26–27), „negacjonizm to dyskurs, który zmierza prosto do celu: głosi, że nie było komór gazowych (...). Rewizjonizm to dyskurs, który zamiast zmierzać prosto do celu, obiera bardziej pokrętną drogę: jest w gruncie rzeczy wprowadzeniem do negacjonizmu, przygotowaniem umysłów na jego przyjęcie”.
Piotr Forecki
Hasła pokrewne: białe plamy, cenzura, konflikt pamięci, negacjonizm, niepamięć, polityka historyczna, wspólnota pamięci
Bibliografia
Antohi S., Trencsényi B., Apor P. (red.) (2007), Narratives unbound. Historical studies in post-communist Eastern Europe, Budapest: Central European University Press.
Halbwachs M. (2008), Społeczne ramy pamięci, tłum. M. Król, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN.
Hałas E. (2004), „Polityka symboliczna i pamięć zbiorowa. Zmiany nazw ulic po komunizmie”, w: M. Marody (red.), Zmiana czy stagnacja?, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe Scholar, s. 128–153.
Kwiatkowski P.T. (2009), „Czy lata III Rzeczypospolitej były «czasem pamięci»?”, w: A. Szpociński (red.), Pamięć zbiorowa jako czynnik integracji i źródło konfliktów, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe Scholar, s. 125–162.
Nora P. (2001), „Czas pamięci”, tłum. W. Dłuski, Res Publica Nowa, 7, s. 37–43.
Redeker R. (2001), „Od negacji komór gazowych do zaprzeczenia wyjątkowości Szoa”, Midrasz, 6, s. 26–27.
Szacka B. (1992), „«Białe plamy» jako problem socjologiczny”, w: S. Amsterdamski i in. (red.), Historia i wyobraźnia, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, s. 199–211.
Szpociński A. (1983), „Kanon historyczny. Pamięć zbiorowa a pamięć indywidualna”, Studia Socjologiczne, 4, s. 129–146.
Piotr Forecki, Rewizja, w: Modi memorandi. Leksykon kultury pamięci, red. Magdalena Saryusz-Wolska, Robert Traba, współpraca: Joanna Kalicka, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe Scholar, 2014, s. 433-435.
