Przestrzeń pamięci rozumiana w sposób dosłowny i wąski oznacza przede wszystkim obecność obiektów, → śladów materialnych i praktyk o charakterze memoratywnym na określonym obszarze. Szerokie i figuratywne rozumienie może odnosić się nie tylko do materialnych → nośników pamięci, lecz także do wyobrażeń, systemów wartości, wspomnień i → emocji związanych z → przeszłością przestrzeni rzeczywistych i kulturowych, jak również do przestrzennych → metafor pamięci (np. augustyńskiej pamięci jako przestrzeni umysłu) bądź → intertekstualności jako przestrzeni → pamięci kulturowej (Lachmann 2009 [1990]: 307–309). Zakres znaczeniowy terminu odpowiada innym pojęciom specjalnym, takim jak → miejsce, terytorium i → krajobraz kulturowy, a ich rozróżnienie wiąże się z trudnościami, zwłaszcza gdy mowa o przestrzeni i miejscu. Tę pierwszą uznawano zwykle za kategorię abstrakcyjną i ogólną, w przeciwieństwie do konkretnego miejsca. We współczesnych badaniach przestrzeń nie ma już jednak charakteru abstrakcyjnego i bezosobowego, lecz jest uwarunkowana socjokulturowo, doświadczana przez podmioty indywidualne i zbiorowe, choć zarazem jest to przestrzeń warunkująca i kształtująca kulturę, społeczeństwo, a także → tożsamości jednostkowe i ponadjednostkowe. Z tego powodu binarna opozycja przestrzeni i miejsca straciła na ostrości.
Wzrost znaczenia kategorii spacjalnych dla dyskursu pamięciowego wynika z założeń zwrotu przestrzennego (spatial turn) zainicjowanego przez Henriego Lefebvre’a (1901–1991) i Michela Foucaulta (1926–1984), a rozwijanego od lat 70. XX w. m.in. przez Edwarda W. Soję. Jego konsekwencją jest, po pierwsze, przejście od koncepcji przestrzeni jako neutralnego kontenera lub → medium do przestrzeni, która odgrywa aktywną rolę jako narzędzie, środek, cel i metoda działań oraz jest rezultatem społecznego wytwarzania (Lefebvre 1991 [1974]: 411). Po drugie, jakkolwiek zwrot przestrzenny w swoich początkach zaakcentował przesunięcie od paradygmatu znamiennych dla XIX w. → historii i postępu do paradygmatu przestrzeni, to ostatnie dekady dowodzą, iż w miejsce opozycji → czasu i przestrzeni przyjmuje się ich interferencję oraz zakłada uprzestrzennienie historii. Oznacza to, że zamiast sekwencyjnej wizji czasu reprezentatywnej dla → historyzmu pojawia się charakterystyczny dla przestrzeni wymiar równoczesności (Schlögel 2009 [2003]: 61), który może prowadzić do kategorii → palimpsestu. Te kluczowe zmiany wpływają zarazem na sposoby konceptualizacji przestrzeni w dyskursie pamięciowym. Nacisk kładziony jest na → doświadczenie przestrzeni, która ustanawia ramy → pamiętania lub → zapominania zarówno w perspektywie indywidualnej, jak i zbiorowej, na przypisywane jej znaczenia symboliczne, emocjonalne i polityczne oraz na jej dynamiczną, sprawczą rolę. Przestrzeń pamięci może mieć różne skale – od mikroskali domu do makroskali ponadnarodowego regionu w rodzaju Europy Środkowo-Wschodniej, rozumianej tyleż geograficznie, co kulturowo.
Tradycję problematyki związków przestrzeni i pamięci zazwyczaj wyznacza się, sięgając do starożytności i → mnemotechniki antycznej (przypowieść o Symonidesie, który po zawaleniu się dachu w pałacu, stosując technikę loci memoriae, zidentyfikował na podstawie miejsc zajmowanych przy stole zmasakrowane ciała gości), a jej nowoczesne początki wiąże się z koncepcją Maurice’a Halbwachsa (1877–1945). Dla współczesnych polskich badań socjologicznych stałym punktem odniesienia jest ujęcie przestrzeni jako „trwałej pamięci społeczeństwa” (Jałowiecki 1985: 132), odnoszącej się zarówno do obiektów materialnych, jak i znaczeń symbolicznych. Sławomir Kapralski z kolei rozważa problem związków przestrzeni, pamięci i tożsamości w perspektywie późnej nowoczesności i wskazuje na współczesne procesy deterytorializacji, które znacząco problematyzują ich charakter (Kapralski 2010). Na antagonistyczny aspekt związany z walką o władzę nad przestrzenią i pamięcią zwraca uwagę Lech Nijakowski w koncepcji domeny symbolicznej, rozumianej jako terytorium, nad którym określone grupy mają panowanie symboliczne, realizowane za pośrednictwem praktyk i obiektów upamiętniających (→ pomniki, murale, tablice; Nijakowski 2006: 108–123). W kulturoznawstwie przestrzeń traktowana jest przede wszystkim jako residuum i medium → pamięci kulturowej. Aleida Assmann wyróżnia kilka typów miejsc jako medium pamięci: miejsca pokoleniowe, stanowiące o ciągłości generacyjnej; miejsca będące pozostałością po jakiejś kulturze, ale świadczące o utracie, zerwaniu ciągłości między przeszłością a → teraźniejszością; odrębne od pozostałych miejsca → traumy, które blokują możliwość pozytywnej interpretacji (Assmann 2011 [1999]: 281–324) Inną propozycję formułuje Ewa Rewers, odróżniając pamięć nostalgiczną i krytyczną jako strategie kształtujące przestrzeń kulturową miasta (Rewers 2010: 79–89). Dla badań historycznych duże znaczenie mają prace Karla Schlögela, który proklamuje uprzestrzennienie historii, a jego projekt historiografii topocentrycznej koncentruje się na zjawiskach kultury materialnej rozumianych w kategoriach świadka (→ świadectwo) przeszłości (Schlögel 2009). Literaturoznawcze badania nad przestrzenią pamięci w Polsce rozwijają się obecnie w dwu głównych kierunkach. Pierwszy zajmuje się relacją między pamięcią autobiograficzną (→ autobiografia) a → przestrzenią doświadczenia, której przykładem może być koncepcja miejsca autobiograficznego jako reprezentacji realiów topograficznych związanych ze zdarzeniami biograficznymi. Drugi nurt prowadzi w stronę badań nad wielokulturowymi miastami i przestrzeniami pogranicza w → literaturze, akcentując fakt odzyskiwania utraconej w warunkach PRL pamięci kulturowej i społecznej tych terenów.
Znamienną cechą badań nad przestrzenią pamięci w ostatnich latach jest skierowanie uwagi na sferę praktyk, zwłaszcza na działania artystyczne (→ sztuka) i teatralne (→ teatr), widowiska społeczne (→ inscenizacja) oraz praktyki → upamiętniania. Przedmiotem uwagi staje się wyparta pamięć miejsc odzyskiwana przez artystów (Kowalczyk 2010: 30, 225–252), podejmuje się też badania nad performatyką pamięci lokalnej w przestrzeniach wielokulturowych (Skórzyńska 2010). Szczególne zainteresowanie budzi przestrzeń pamięci miasta: jej reprezentacje literackie i filmowe (Saryusz-Wolska 2011) czy konfliktogenne → praktyki upamiętniania (Janicka 2012). Mimo różnic, wynikających z odmienności dyscyplin, można też wskazać na wspólne obszary zainteresowań badawczych i praktyk kulturowych: uwrażliwienie na różnorodne, także alternatywne polityki pamięci, odzyskiwanie pamięci wykluczonych i marginalizowanych (→ przeciwpamięć, → historia ratownicza), większy nacisk położony na działania niż na teorie, jak również zwrócenie uwagi na → materialność nośników pamięci z równolegle przebiegającym procesem wirtualizacji przestrzeni pamięci.
Elżbieta Rybicka
Hasła pokrewne: architektura, krajobraz, metafory pamięci, miejsce, miejsce pamięci
Bibliografia
Assmann A. (2011), Cultural Memory and Western Civilization. Functions, Media, Archives, Cambridge: Cambridge University Press [Assmann A. (1999), Erinnerungsräume. Formen und Wandlungen des kulturellen Gedächtnisses, München: Verlag].
Czaja D. (red.) (2013), Inne przestrzenie, inne miejsca. Mapy i terytoria, Wołowiec: Wydawnictwo Czarne.
Jałowiecki B. (1985), „Przestrzeń jako pamięć”, Studia Socjologiczne, 2, s. 131–142.
Janicka E. (2012), Festung Warschau, Wydawnictwo Krytyki Politycznej: Warszawa.
Kapralski S. (2010), „Pamięć, przestrzeń, tożsamość. Próba refleksji teoretycznej”, w: S. Kapralski (red.), Pamięć, przestrzeń, tożsamość, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe Scholar, s. 9–46.
Kowalczyk I. (2010), Podróż do przeszłości. Interpretacje najnowszej historii w polskiej sztuce krytycznej, Warszawa: Wydawnictwo SWPS.
Lachmann R. (2009), „Mnemotechnika i symulakrum”, tłum. A. Pełka, w: M. Saryusz-Wolska (red.), Pamięć zbiorowa i kulturowa. Współczesna perspektywa niemiecka, Kraków: Universitas, s. 285–321.
Lefebvre H. (1991), The Production of Space, tłum. D. Nicholson-Smith, Oxford: Blackwell [Lefebvre H. (1974), La production de l’espace, Paris: Anthropos].
Nijakowski L.M. (2006), Domeny symboliczne. Konflikty narodowe i etniczne w wymiarze symbolicznym, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe Scholar.
Saryusz-Wolska M. (2011), Spotkania czasu z miejscem. Studia o pamięci i miastach, Warszawa: Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego.
Schlögel K. (2009), W przestrzeni czas czytamy. O historii cywilizacji i geopolityce, tłum. I. Drozdowska, Ł. Musiał, Poznań: Wydawnictwo Poznańskie.
Skórzyńska I. (2010), Widowiska przeszłości. Alternatywne polityki pamięci 1989–2009, Poznań: Instytut Historii Uniwersytetu Adama Mickiewicza.
Elżbieta Rybicka, Przestrzeń pamięci, w: Modi memorandi. Leksykon kultury pamięci, red. Magdalena Saryusz-Wolska, Robert Traba, współpraca: Joanna Kalicka, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe Scholar, 2014, s. 409-411.
