Pamięć zbiorowa, 1) podzielane przez członków grupy społecznej wyobrażenia dotyczące jej → przeszłości; 2) wytwory kulturowe powstałe w ramach grupy służące → pamiętaniu. Terminami stosowanymi wymiennie są „pamięć społeczna”, rzadziej „pamięć kolektywna”. Pamięć zbiorowa pełni funkcje więzio- i tożsamościotwórcze, legitymizacyjne i konfliktogenne.
Ujęcia klasyczne
Termin do obiegu naukowego wprowadził francuski socjolog Maurice Halbwachs (1877–1945), który początkowo zajmował się → społecznymi ramami → pamięci indywidualnej (Halbwachs 2008b [1925]). Twierdził, że ludzie wspominają w sposób spójny jedynie w ramach grup społecznych, do których należą: rodzina, grupa wyznaniowa, grupa zawodowa, → klasa społeczna. Grupy społeczne określają zarówno treść pamięci autobiograficznej (→ autobiografia), wynikającej z własnego → doświadczenia jednostki, jak i zapośredniczonej → pamięci historycznej. Dzieje się tak za sprawą języka, który kształtuje ramy społeczne, czyli określane przez grupę lokalizacje czasowe i przestrzenne → wspomnień. Posługując się współczesną terminologią, niestosowaną przez Halbwachsa, można powiedzieć, że wspomnienia pozostałyby niezrozumiałe, gdyby nie zdolność człowieka do ich narratywizacji i kontekstualizacji w określonym (społecznie) → czasie i przestrzeni. Członkowie grupy podzielają wyobrażenia o przeszłości, jednak jednostki należą równocześnie do różnych grup społecznych. Wspomnienia każdego człowieka zależą więc od kontekstu społecznego, w którym są wywoływane. W opublikowanym pośmiertnie zbiorze La mémoire collective [1950] Halbwachs skomplikował swoje rozumienie pamięci zbiorowej i jej związków z pamięcią indywidualną, przedstawiając tę pierwszą raczej jako zbiór nawarstwiających się (i zmieniających) w historii grupy wyobrażeń historycznych, które są nieredukowalne do pamięci jednostek (Halbwachs 1998). Od → historii (naukowo uprawianej wiedzy o przeszłości) pamięć zbiorową odróżniają emocje (→ afekt) i funkcje społeczne, które towarzyszą jej powstawaniu i trwaniu. Halbwachs badał historię pamięci zbiorowej chrześcijan w pracy La Topographie légendaire des Évangiles en Terre Sainte (Halbwachs 2008a [1941]), w której – analizując → źródła historyczne dotyczące → miejsc pamięci w Ziemi Świętej – pokazał, jak wyobrażenia o przeszłości zmieniają się z upływem → czasu i potrzebami społecznymi grupy. Od Halbwachsa wywodzą się rozważania na temat związków pamięci zbiorowej z czasem, przestrzenią i historią.
Halbwachs stał się najczęściej przywoływanym klasykiem pamięci zbiorowej, należy jednak pamiętać, że nawiązywał do socjologii Émile’a Durkheima (1858–1917), którego był uczniem oraz do filozofii Henriego Bergsona (1859–1941) i psychologii Sigmunda Freuda (1856–1939), z którymi polemizował. Prowadził ważne dyskusje z psychiatrą Charles’em Blondelem (1876–1939) oraz historykiem Markiem Blochem (1888–1944), który podjął wątek pamięci zbiorowej w badaniach nad społeczeństwem feudalnym.
Do współczesnych Halbwachsowi klasyków należeli: historyk i teoretyk → sztuki Aby Warburg (1866–1929) – zajmujący się sztuką jako istotnym → medium pamięci, a zarazem pokazujący długą historię nawarstwień i modyfikacji kulturowych w reprezentacjach artystycznych, jakkolwiek terminem obecnym w jego pracach jest raczej soziales Gedächtnis (pamięć społeczna); psychologowie, tacy jak Lew Wygotski (1896–1934) czy Frederic C. Bartlett (1886–1969) – zajmujący się społecznymi uwarunkowaniami pamięci ludzkiej; francuski filozof i publicysta Ernest Renan (1823–1892) – uważający wspólną pamięć historyczną i wspólne zapominanie za konstytutywne dla → narodu; filozof i socjolog Karl Mannheim (1893–1947) – podkreślający wagę pamięci jako czynnika konstytuującego → pokolenie w sensie społeczno-kulturowym; twórcy pragmatyzmu i społecznego interakcjonizmu w filozofii i socjologii amerykańskiej, tacy jak George H. Mead (1863–1931) i Charles H. Cooley (1864–1929) – wskazujący odpowiednio na uaktualnianie przeszłości w → teraźniejszości oraz społeczną konstrukcję tego, co jest zapamiętywane i zapominane. W Polsce w tym kontekście przywołuje się Stefana Czarnowskiego (1879–1937), którego książka Kult bohaterów i jego społeczne podłoże. Święty Patryk – bohater narodowy Irlandii [wyd. franc. 1919; wyd. pol. 1956] powstawała pierwotnie jako praca doktorska pisana u Henriego Huberta (1872–1927), ucznia Durkheima. Choć Czarnowski nie posługiwał się terminem „pamięć” per se, to jego rozważania nad rolą „teraźniejszości i dawności w kulturze” (→ dawność w teraźniejszości) z lat 30. XX w. okazały się w okresie powojennym inspirujące dla polskich socjologów i antropologów kultury, zapoczątkowując polską historię badań nad → świadomością historyczną – pamięcią zbiorową.
Po II wojnie światowej kategoria pamięci zbiorowej stosowana była m.in. przez przedstawicieli francuskiej szkoły Annales w ramach szerszego spektrum prowadzonych przez nich badań nad historią mentalités, wyobrażeń zbiorowych. Pojęciem pamięci zbiorowej posługiwali się m.in. Maurice Agulhon, interpretując symbole → władzy, Philippe Ariès (1914–1984) w studiach nad śmiercią, Roger Bastide (1898–1974), analizując obecności kultury i religii afrykańskiej w Brazylii, Jacques Le Goff w badaniach nad średniowieczem i w refleksji nad relacjami historii i pamięci czy Paul Veyne, badając kulturę antyczną. Pojęcie pamięci zbiorowej używane jest również w fundamentalnych pracach socjologicznych, np. przez Petera L. Bergera i Thomasa Luckmanna w rozważaniach nad społeczną konstrukcją rzeczywistości czy Williama Lyolda Warnera (1898–1970) i jego współpracowników w badaniach symboliki Yankee City. W Polsce termin ten występuje w pracach mediewistów i historyków idei, natomiast socjologowie, antropologowie i dydaktycy historii do niedawna stosowali przede wszystkim pojęcia → „świadomość historyczna”, → „tradycja” i → „mit”, nie wspominając o zamiennym używaniu terminu „pamięć społeczna”.
Krytyka i ujęcia współczesne
Od końca lat 70. XX w. datuje się wzmożone zainteresowane pamięcią zbiorową i gwałtowny wzrost liczby publikacji na jej temat, a także próby przeformułowania podstawowych kategorii teoretycznych.
Podłożem tych zjawisk jest z jednej strony tzw. zwrot kulturowy i językowy w humanistyce, a z drugiej – przemiany polityczne, gwałtowne dyslokacje grup społecznych i konflikty tożsamościowe, które wywołują poważne dyskusje nad rolą przeszłości w teraźniejszości i w życiu publicznym (w odniesieniu do schyłku XX w. funkcjonujące pod nazwą → memory boom). W tym czasie pojęcie pamięci zbiorowej spotyka się także z mocną krytyką. Badaczom posługującym się tą kategorią najczęściej zarzuca się: 1) niepotrzebną inflację terminologiczną, powodującą wypieranie starszych terminów o długiej tradycji w humanistyce, jak wyżej wymienione „świadomość historyczna”, „tradycja” czy „mit”; 2) wprowadzanie konfuzji wobec potocznego (i podstawowego) rozumienia pamięci – odnoszącego się do pamięci jednostki o wydarzeniach, które zaszły w toku jej życia; 3) brak rozstrzygających rozróżnień między pamięcią a wiedzą o przeszłości; 4) hipostazowanie pamięci – tj. nadawanie pamięci zbiorowej statusu ponadjednostkowego bytu, co z kolei budzi wątpliwości co do jej statusu ontologicznego. Krytyka ta w dużej mierze odnosi się także do alternatywnego pojęcia pamięci społecznej, choć niektórzy jego zwolennicy podkreślają, że w tym wypadku nacisk położony jest na społeczne elementy pamięci jednostkowej, termin wywołuje zatem mniej zamieszania dotyczącego jego desygnatu.
Krytyka prowadzi do prób systematyzacji aparatu pojęciowego, wyostrzenia go i często do zmian w terminologii. Amerykański socjolog Jeffrey K. Olick rozróżnił między dwoma ujęciami pamięci zbiorowej, które nazwał odpowiednio: pamięcią zebraną (collected memory) i pamięcią zbiorową (collective memory). Wpisują się one w dwa podstawowe nurty myśli społecznej, których źródeł także szukać należy w rozważaniach Halbwachsa (Olick 1999). W pierwszym ujęciu punktem wyjścia jest jednostka – czyli pamięć zebrana to pewien zbiór (podzielanych) pamięci indywidualnych. W drugim – pamięć zbiorowa to nieredukowalny do pamięci jednostek twór działań zbiorowych, np. → dyskurs historyczny. We Francji Marie-Claire Lavabre (2012) proponuje wyróżnić trzy paradygmaty: miejsc pamięci, rozwijany przez Pierre’a Norę, → pracy pamięci, kojarzony z filozofią Paula Ricoeura (1913–2005), oraz społecznych ram pamięci, kontynuujący rozważania Halbwachsa. W Niemczech istotny jest wkład kulturoznawców Jana i Aleidy Assmannów – przede wszystkim ze względu na wprowadzenie użytecznych podziałów na → pamięć komunikacyjną i → kulturową oraz → pamięć funkcjonalną i → magazynującą. Aleida Assmann wyróżniła także trzy współzależne wymiary pamięci: neuronalny, społeczny, kulturowy (Assmann 2006: 31–32). Do → kanonu literatury przedmiotu weszły też badania Haralda Welzera nad pamięcią komunikacyjną, którą lokował on w mechanizmach międzypokoleniowych przekazów rodzinnych. Do innych podstawowych i użytecznych przeformułowań wprowadzonych przede wszystkim w kręgu literatury anglosaskiej, a funkcjonujących obecnie powszechnie w literaturze światowej, należą pamięć publiczna, → nostalgia (m.in. Svetlana Boym, Fred Davis) i → postpamięć (Marianne Hirsch). Historię pojęcia w obiegu anglo-amerykańskim oraz funkcjonujące w jego ramach nawiązania do myśli francuskiej i niemieckiej w sposób wyczerpujący omawiają prace Olicka.
W krajach Europy Wschodniej termin pamięci zbiorowej wszedł do szerszego użytku w latach 90. XX w. W Polsce posługiwali się nim (wymiennie z „pamięcią społeczną”) początkowo przede wszystkim socjologowie z kręgu uczniów Niny Assorodobraj-Kuli (1908–1999) i Barbary Szackiej, wcześniej używający pojęcia „świadomość historyczna”, w tym Andrzej Szpociński i Piotr T. Kwiatkowski. Następnie sięgnęli do niego przedstawiciele innych dyscyplin humanistyki i nauk społecznych. Obecnie wskutek umiędzynarodowienia aparatury pojęciowej trudno mówić o spójnej polskiej tradycji badawczej.
Tematy i metody badawcze
Pamięć zbiorowa pojawia się w ramach kilku głównych perspektyw badawczych, szerszych niż ramy dyscyplin naukowych. Po pierwsze, rozważa się jej rozmaite funkcje społeczne, szczególnie: więziotwórczą, tożsamościotwórczą (→ tożsamość), legitymizacyjną i konfliktogenną (→ konflikty pamięci). Jednym z najczęściej podejmowanych tematów jest związek pamięci zbiorowej i stosunków władzy. Elity za pomocą różnorodnych narzędzi → polityki historycznej, w tym → mediów i innych → nośników pamięci, dążą do osiągnięcia legitymizacji historycznej, czyli podzielania przez grupę społeczną takich wyobrażeń o przeszłości, z których wynikałaby prawomocność stosunków władzy panujących w obrębie tej grupy. Badania w ramach tego nurtu prowadzone są przede wszystkim w odniesieniu do grup i struktur politycznych (ze szczególnym uwzględnieniem państw narodowych), ale są też zasadne w odniesieniu do wszelkiego rodzaju organizacji społecznych (np. religijnych, ekonomicznych czy naukowych), a także stosowane w opisie nierówności klasowych i → płci. Badacze śledzą również → przeciwpamięci, czyli dyskursy historyczne grup mniejszościowych, określających się często w opozycji do pamięci dominującej (→ hegemonia). W badaniach historycznych postuluje się przyjmowanie perspektywy oddolnej (bottom-up) w miejsce odgórnej (top-down), koncentracja na przekazach elit czy medialnych prowadzi bowiem do jednostronnych wniosków dotyczących zawartości i mechanizmów kształtowania pamięci zbiorowej.
Po drugie, socjologowie i historycy posługujący się kategorią pokolenia za punkt wyjścia przyjmują określone, silne i wspólne doświadczenie grupy ludzi, które wpływa na ich późniejsze funkcjonowanie w świecie społecznym. Najczęstszymi przykładami z literatury przedmiotu są doświadczenia ocalałych z Holokaustu (→ Zagłada) oraz żołnierzy z czasów I wojny światowej. Ta perspektywa jest szczególnie zbieżna z rozwojem badań biograficznych i współcześnie → historii mówionej. Wspólne doświadczenie może zostać zablokowane, ale może także stać się przedmiotem rozmaitych narratywizacji, określających pamięć zbiorową i tożsamość grupy. Z czasem może zostać elementem transmisji międzypokoleniowej i szerszej kultury.
Po trzecie, opisuje się i rozważa kwestie związane z mechanizmami przekazywania i zanikania pamięci zbiorowej, w tym: 1) nośniki i media pamięci – począwszy od przekazów ustnych, poprzez wynalazki → pisma i → druku, po powstanie nowoczesnych mediów, takich jak → radiofonia, → film, → telewizja oraz rodzaje → mnemotechniki; 2) relacje między pamięcią zbiorową a historią jako dyscypliną naukową; 3) sposób kształtowania treści pamięci zbiorowej: czy powstają wyłącznie pod wpływem teraźniejszości grupy (jak w klasycznym, pierwszym ujęciu Halbwachsa), czy jednak pozostają w jakiejś mierze inercyjne, zależne od doświadczenia historycznego (jak w ujęciu pokoleniowym) lub od poprzednich form → upamiętniania; 4) zakresy zbiorowości, którym można przypisać wspólne wyobrażenia o przeszłości oraz związki między → pamięcią lokalną, narodową, europejską czy → globalną – tzw. kosmopolityczną (Pakier, Stråth 2010; Levy, Sznaider 2001).
Pamięć zbiorową bada się różnymi metodami, w zależności od perspektywy i stawianych pytań badawczych, a także od tradycji panujących w ramach danej dyscypliny (bądź jej narodowych i lokalnych odmian). W celu określenia rozkładu wyobrażeń o przeszłości w dużej populacji przydatne narzędzie stanowi sondaż, szeroko w tym celu stosowany w socjologii polskiej, amerykańskiej i francuskiej – należy jednak pamiętać, że ceną za reprezentatywność wyników (oraz ich porównywalność) jest ich redukcja do momentu przeprowadzenia badania. Zbiór otrzymanych w ten sposób informacji jest interesujący wówczas, gdy podporządkowany zostaje nadrzędnemu pytaniu badawczemu, w rodzaju pytań o procesy narodowotwórcze (w klasycznych polskich badaniach nad świadomością historyczną rozpoczętych przez Assorodobraj-Kulę) czy badań porównujących, jak kolejne pokolenia różnią się w postrzeganiu historii narodowej (np. Schuman, Corning 2011). W celu uchwycenia treści i form narracyjnych pamięci socjologowie posługują się technikami grupy dyskusyjnej, zogniskowanego wywiadu grupowego, indywidualnego wywiadu pogłębionego i narracyjnego wywiadu biograficznego – te ostatnie dwa narzędzia stosują też często historycy zajmujący się historią mówioną. Antropologowie podejmują się chętniej obserwacji różnorodnych praktyk pamięci i → rytuałów. Kulturoznawcy badają przejawy pamięci zbiorowej w rozmaitych formach kulturowych – od pisma po przedstawienia wizualne. Historycy częściej niż przedstawiciele pozostałych nauk społecznych pracują na materiałach archiwalnych dokumentujących zmiany w pamięci zbiorowej. Podział jest oczywiście schematyczny – badacze często łączą różnego typu → źródła i metody ich analizy. We wszystkich dyscyplinach podstawowa pułapka metodologiczna polega na wnioskowaniu o cechach pamięci zbiorowej z pamięci cząstkowej, indywidualnej i vice versa. Jest to problem zasadniczo nieusuwalny, warto jednak o nim pamiętać, ważąc wnioski z badań.
Joanna Wawrzyniak
Hasła pokrewne: memory boom, pamięć historyczna, pamięć indywidualna, pamięć kulturowa
Bibliografia
Acta Poloniae Historica (2012), 106 (numer tematyczny: Memory Studies in Central Europe).
Assmann A. (1999), Erinnerungsräume. Formen und Wandlungen des kulturellen Gedächtnisses, München: C.H. Beck.
Assmann A. (2006), Der lange Schatten der Vergangenheit: Erinnerungskultur und Geschichtspolitik, München: C.H. Beck.
Assmann J. (2008), Pamięć kulturowa: pismo, zapamiętywanie i polityczna tożsamość w cywilizacjach starożytnych, tłum. A. Kryczyńska-Pham, Warszawa: Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego.
Assorodobraj N. (1963), „Żywa historia. Świadomość historyczna: symptomy i propozycje badawcze”, Studia Socjologiczne, 9 (2), s. 5–45.
Becker A. (2003), Maurice Halbwachs. Un intellectuel en guerres mondiales 1914–1945, Paris: Agnès Viénot Éditions.
Czarnowski S. (1956), „Kult bohaterów i jego społeczne podłoże. Święty Patryk – bohater narodowy Irlandii”, tłum. A. Gliczanka, w: S. Czarnowski, Dzieła, t. IV, Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe.
Gensburger S. (2011), „Réflexion sur l’institutionnalisation récente des memory studies”, Revue de synthèse, 132 (3), s. 411–433.
Halbwachs M. (1998), La mémoire collective, Paris: Éditions Albin Michel.
Halbwachs M. (2008a), La Topographie légendaire des Évangiles en Terre sainte. Étude de mémoire collective, Paris: Presses Universitaires de France.
Halbwachs M. (2008b), Społeczne ramy pamięci, tłum. M. Król, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN.
Jedlicki J. (1997), „O pamięci zbiorowej: przypadek polski”, w: R. Traba, H.H. Hahn (red.), M. Górny, K. Kończal (współpraca), Polsko-niemieckie miejsca pamięci, t. IV: Refleksje metodologiczne, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe Scholar, s. 161–169.
Kansteiner W. (2002), „Finding meaning in memory: A methodological critique of collective memory studies”, History and Theory, 41( 2), s. 179–197.
Kultura i Społeczeństwo (2011), 4 (numer tematyczny: Przeszłość i pamięć).
Lavabre M.-C. (2012), „Circulation, internalization, globalization of the question of memory”, Journal of Historical Sociology, 25 (2), s. 261–274.
Levy D., Sznaider N. (2001), Memory and the Holocaust in a Global Age, Temple University Press: Philadelphia.
Namer G. (2000), Halbwachs et la mémoire sociale, Paris: L’Harmattan.
Olick J.K. (1999), „Collective memory: The two cultures”, Sociological Theory, 17 (3), s. 333–348.
Olick J.K, Robbins J. (1998), „Social memory studies: From collective memory to the historical sociology of mnemonic practices”, Annual Review of Sociology, 24, s. 105–140.
Olick J.K., Vinitzky-Seroussi V., Levy D. (red.) (2011), The Collective Memory Reader, Oxford, New York: Oxford University Press.
Pakier M., Stråth B. (red.) (2010), A European Memory? Contested Histories and Politics of Remembrance, Oxford, New York: Berghahn Books.
Saryusz-Wolska M. (red.) (2009), Pamięć zbiorowa i kulturowa. Współczesna perspektywa niemiecka, Kraków: Universitas.
Polish Sociological Review (2013), 3 (numer tematyczny poświęcony Memory Studies in Eastern Europe).
Ricoeur P. (2006), Pamięć, historia, zapomnienie, tłum. J. Margański, Kraków: Universitas.
Schuman H., Corning A. (2011), „Generational memory and the critical period: Evidence for national and world events”, Public Opinion Quarterly, s. 1–31 Advance Access published October 27, 2011.
Szacka B. (1995), „O pamięci społecznej”, Znak, 5, s. 68–76.
Szacka B. (2006), Czas przeszły, pamięć, mit, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe Scholar.
Winter J., Sivan E. (1999), „Setting the framework”, w: J. Winter, E. Sivan (red.), War and Remembrance in the Twentieth Century, Cambridge: Cambridge University Press, s. 6–39.
Joanna Wawrzyniak, Pamięć zbiorowa, w: Modi memorandi. Leksykon kultury pamięci, red. Magdalena Saryusz-Wolska, Robert Traba, współpraca: Joanna Kalicka, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe Scholar, 2014, s. 346-351.
