Oznacza posiadanie → wspomnień, tj. umysłowej reprezentacji wydarzeń z → przeszłości, które w rzeczywistości nie miały miejsca albo znacząco różniły się od tego, co jest na ich temat przypominane.
W badaniach psychologicznych wykazano możliwość wytworzenia u ludzi przekonania, że wymyślone zdarzenia są realną częścią ich → doświadczenia (Loftus 2004). Henry Roediger i współpracownicy potwierdzili możliwość nabywania fałszywych wspomnień w naturalnym procesie komunikacji z innymi ludźmi, których wspomnienia są nieprawdziwe (Roediger, Meade, Bergman 2001) bądź którzy intencjonalnie dążą do wytworzenia w odbiorcy fałszywych przekonań (Loftus, Feldman, Dashiell 1997).
Fałszywe wspomnienia w pamięci autobiograficznej mogą być wynikiem działania intencjonalnego. Tak było w przypadku autobiograficznej powieści Binjamina Wilkomirskiego Okruchy [1995], której autor opisał swoje rzekome obozowe doświadczenia. Opowieść okazała się konfabulacją – próbą włączenia się do publicznie uznanej zbiorowej → traumy (Maechler 2001).
Na poziomie zbiorowym całkowite fabrykowanie wydarzeń nie jest powszechne, a fałszywość najczęściej wynika z troski o wizerunek grupy i odnosi się głównie do:
1) zniekształceń pamięci – tj. pamięci wydarzeń jako innych niż były w rzeczywistości (Baumeister, Hastings 1997); tak stało się w powojennej Francji, gdzie rozpowszechniło się przekonanie o powszechnym udziale społeczeństwa w ruchu oporu;
2) → niepamięci wydarzeń, które miały miejsce (→ zapominanie), związanej z całkowitym wyparciem wspomnień lub celowym zakazem mówienia o czymś, usankcjonowanym przez → władze.
Fałszywe wspomnienia pojawiają się w związku z psychologicznym mechanizmem myślenia kategorialnego, tj. posługiwania się → stereotypami w postrzeganiu siebie i innych. Często nieistniejące przeszłe wydarzenia uważamy za prawdziwe tylko dlatego, że są zgodne z posiadanym stereotypem (Macrae i in. 2002), co może zasadniczo wpływać na struktury → pamięci zbiorowej.
Michał Bilewicz, Anna Stefaniak
Hasła pokrewne: pamiętanie, stereotyp, wspomnienie, zapominanie
Bibliografia
Baumeister R.F.; Hastings S. (1997), „Distortions of collective memory: How groups flatter and deceive themselves”, w: J.W. Pennebaker i in. (red.), Collective memory of Political Events. Social Psychological Perspective, Mahwah, NJ: Lawrence Erlbaum, Psychology Press, s. 277–294.
Loftus E.F., Feldman J., Dashiell R. (1997), „The reality of illusory memories”, w: D.L. Schacter (red.), Memory Distortions. How Minds, Brains and Societies Reconstruct the Past, Cambridge, MA: Harvard University Press, s. 47–68.
Loftus E.F. (2004), „Memories of things unseen”, Current Directions in Psychological Science, 13, s. 145–147.
Macrae N.C., Schloerscheidt A.M., Bodenhausen G.V., Milne A.B. (2002), „Creating memory illusions: Expectancy-based processing and the generation of false memories”, Memory, 10, s. 63–80.
Maechler S. (2001), „Wilkomirski the victim. Individual remembering as social interaction and public event”, History & Memory, 13, s. 59–95.
Roediger H.L. III, Meade M.L., Bergman E.T. (2001), „Social contagion of memory”, Psychonomic Bulletin & Review, 8, s. 365–371.
Michał Bilewicz, Anna Stefaniak, Pamięć fałszywa, w: Modi memorandi. Leksykon kultury pamięci, red. Magdalena Saryusz-Wolska, Robert Traba, współpraca: Joanna Kalicka, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe Scholar, 2014, s. 324-325.
