„Ihre Geister stören mich nicht“

Klaus Zernack Colloquium 2025:
Aus Ruinen – Krieg, (Wieder)Aufbau und Transformation
„Ihre Geister stören mich nicht“
Zum Umgang mit Synagogen im Westen und Norden Polens nach 1945

wersja polska poniżej

Termin: 25. März 2025, 18 Uhr
Ort: Zentrum für Historische Forschung Berlin
der Polnischen Akademie der Wissenschaften,
Majakowskiring 47, 13156 Berlin
Um Anmeldung wird gebeten: info@cbh.pan.pl
Die Veranstaltung findet auf Deutsch statt.

Als Polens Grenze im Gefolge des Potsdamer Abkommens nach Westen und Norden verschoben wurde, nahm es vormals deutsches Territorium in Besitz. Die vorgefundenen Landschaften und urbanen Räume waren geprägt von der bisherigen Bevölkerung, die diese Gebiete nun erzwungenermaßen verlassen mussten. Die Ansiedlung von Polen, der Wiederaufbau der zerstörten Städte und die wirtschaftliche Eingliederung der Gebiete in den Gesamtstaat waren nicht nur administrative und politische Herausforderungen. Es ging auch darum, trotz der größtenteils vor 1945 entstandenen Kulturlandschaften eine Adaption der neuen Bewohner zu ermöglichen, was auch die Aneignung und Modifizierung des vorgefundenen Kulturerbes beinhaltete.

Dabei geriet jahrzehntelang aus dem Blick, dass auch Juden Spuren in den städtischen Landschaften der ehemaligen deutschen Ostgebiete hinterlassen haben. Es handelt sich um ehemalige Synagogen, Friedhöfe und andere materielle Hinterlassenschaften von Juden, die sich im Lauf des 19. und 20. Jahrhunderts weitgehend deutsch akkulturiert hatten.  Mit dem Novemberpogrom von 1938 und der Deportation in die besetzten Gebiete setzten die Nationalsozialisten dem jüdischen Leben in diesen Gebieten ein gewaltsames Ende. Ihre architektonischen Hinterlassenschaften spielten in den Bemühungen des Wiederaufbaus der zerstörten Städte in der Regel keine Rolle. Heute besinnen sich in West- und Nordpolen dennoch unterschiedliche Akteure darauf, dass unter den einstigen Bewohnern ihrer Städte nicht nur Christen, sondern auch Juden waren.

Neele Menter, Zuzanna Światowy und Christhardt Henschel untersuchen anhand von ehemaligen Synagogen, welche politischen Vorgaben nach 1945 den Umgang mit dem jüdischen Kulturerbe in den genannten Gebieten bestimmten. Neben politischen Zäsuren, transnationalen Verflechtungen und innerpolnischen Debatten zeigen sie auch auf, welche Funktionen die Beschäftigung mit der jüdischen Vergangenheit für unterschiedliche Handelnde einnimmt.

Die Moderation übernimmt Robert Parzer (Deutsch-Polnisches Haus).

Die Vortragenden:

Dr. Christhardt Henschel, ist wissenschaftlicher Mitarbeiter am Deutschen Historischen Institut Warschau. Er studierte Mittlere und Neuere Geschichte, Musikwissenschaft sowie Ost- und Südosteuropastudien an der Universität Leipzig und arbeitete später als wissenschaftlicher Mitarbeiter am Leibniz-Institut für jüdische Geschichte und Kultur - Simon Dubnow in Leipzig. Er ist u. a. Herausgeber von Ostpreußens Kriegsbeute: Der Regierungsbezirk Zichenau 1939-1945 (Osnabrück: fibre, 2021).

Neele Menter, Doktorandin, studierte Architektur (B.Sc.) an der Berliner Hochschule für Technik (BHT) und Historische Bauforschung und Denkmalpflege (M.Sc.) an der Technischen Universität Berlin. Sie ist seit 2023 wissenschaftliche Mitarbeiterin an der Bet Tfila - Forschungsstelle für jüdische Architektur in Europa an der Technischen Universität Braunschweig, wo sie sich mit der Theorie und Praxis der staatlichen Denkmalpflege am Beispiel ehemaliger Synagogen in Polen, Frankreich und Deutschland beschäftigt.

Zuzanna Światowy, Doktorandin, hat Hebräische Philologie an der Adam-Mickiewicz-Universität in Poznań und Architektur an der Technischen Universität Poznań studiert. Sie ist wissenschaftliche Mitarbeiterin an der Bet Tfila - Forschungsstelle für jüdische Architektur in Europa an der Technischen Universität Braunschweig. Ihr Forschungsinteresse sowie das zentrale Thema ihrer Dissertation liegt in der Untersuchung der Synagogenarchitektur in der Region Großpolen.

Gemeinsam erarbeitet das Team im Rahmen des DFG-Schwerpunktprogramms 2357 „Jüdisches Kulturerbe“ das Projekt „Aneignung und Revitalisierung: Aushandlungsprozesse des deutsch-jüdischen Kulturerbes in Polen“.

Die Organisatoren:

Die diesjährige Veranstaltungsreihe im Rahmen des Klaus Zernack Colloquiums des Zentrums für Historische Forschung Berlin der Polnischen Akademie der Wissenschaften findet in Kooperation mit dem Deutsch-Polnischen Haus statt.

Klaus Zernack Colloquium 2025:
Wyrosłe z ruin – wojna, (od)budowa i transformacja
„Ich duchy mi nie przeszkadzają”
O postrzeganiu synagog w Polsce północnej i zachodniej po 1945 r.

Gdy w wyniku ustaleń podjętych na konferencji w Poczdamie, polskie granice przesunęły się na północ i zachód, Polska uzyskała tym samym terytoria, należące uprzednio do Niemiec. Zastane wiejskie obszary i krajobrazy miejskie zostały ukształtowane przez autochtoniczną ludność, która zmuszona została do opuszczenia swych dotychczasowych miejsc zamieszkania. Akcja zasiedlania nowo nabytych ziem przez Polaków, odbudowa zniszczonych miast oraz wprzęganie gospodarki na nowych terenach w system gospodarczy całego państwa nie były wyzwaniami o charakterze czysto administracyjnym i politycznym. Celem było zaadaptowanie się nowych mieszkańców do powstałego w przeważającej części przed 1945 r. krajobrazu kulturowego, co zakładało także przekształcanie i modyfikację zastanego dziedzictwa kulturowego.

Przez dziesięciolecia ignorowano przy tym fakt, iż swoje ślady w krajobrazie miejskim dawnego niemieckiego Wschodu pozostawiała też ludność żydowska. Były to dawne synagogi, cmentarze i inne rodzaje spuścizny kulturowej Żydów, który na przestrzeni XIX i XX w. ulegli daleko idącej akulturacji. Wraz z pogromem w listopadzie 1938 r. i wywózką ludności żydowskiej na nowo przyłączone tereny, Niemcy w brutalny sposób zakończyli egzystencję Żydów tam, gdzie wiedli ją oni do tej pory. Żydowska spuścizna architektoniczna z reguły nie była w ogóle uwzględniana w procesie odbudowy zrujnowanych miast. Obecnie jednak coraz więcej osób i instytucji w Polsce północnej i zachodniej podejmuje wysiłki zmierzające do przypominania o fakcie, że wśród byłych mieszkańców ich miast żyła, obok chrześcijan, także ludność wyznania mojżeszowego.

Neele Menter, Zuzanna Światowy i Christhardt Henschel, badający pozostałości dawnych synagog, usiłują wykazać, jakie polityczne dyrektywy po 1945 r. wpływały na stosunek do żydowskiego dziedzictwa kulturowego na wzmiankowanych obszarach. Oprócz badania politycznych cezur, międzynarodowych powiązań i debat prowadzonych w środowiskach politycznych, wskazują oni także, jakie znaczenie ma zajmowanie się żydowską przeszłością dla poszczególnych zainteresowanych tym procesem.
Spotkanie moderować będzie Robert Parzer (Dom Polsko-Niemiecki)

Referenci:

Dr. Christhardt Henschel – pracownik naukowy Niemieckiego Instytutu Historycznego w Warszawie. Studiował historię średniowieczną i nowożytną, muzykologię, a także nauki dotyczące Europy Wschodniej i Środkowo-Wschodniej na Uniwersytecie w Lipsku. Następnie był zatrudniony jako pracownik merytoryczny w  Leibniz-Institut für jüdische Geschichte und Kultur - Simon Dubnow w Lipsku. Jest m. in. redaktorem publikacji Ostpreußens Kriegsbeute: Der Regierungsbezirk Zichenau 1939-1945 (Osnabrück: fibre, 2021).

Neele Menter – doktorantka, ukończyła studia licencjackie z zakresu architektury w Wyższej Szkole Technicznej w Berlinie oraz historię architektury i konserwację zabytków na Uniwersytecie Technicznym w Berlinie z tytułem magistra. Od 2023 r. zatrudniona jest na stanowisku pracownika naukowego w Bet Tfila – jednostce badawczej zajmującej się historią architektury żydowskiej w Europie przy Uniwersytecie Technicznym w Brunszwiku. Zajmuje się tam teorią i praktyką  w odniesieniu do ochrony zabytków przez instytucje państwowe na przykładzie dawnych synagog w Polsce, Francji i Niemczech.

Zuzanna Światowy – doktorantka, studiowała filologię hebrajską na Uniwersytecie Adama Mickiewicza w Poznaniu oraz architekturę na Politechnice Poznańskiej. Jest pracownikiem naukowym w Bet Tfila – jednostce badawczej zajmującej się historią architektury żydowskiej w Europie przy Uniwersytecie Technicznym w Brunszwiku. Jej główne zainteresowania badawcze koncentrują się wokół tematyki architektury bóżnic na terenie Wielkopolski, któremu to zagadnieniu poświęcona jest także jej powstająca dysertacja doktorska.

Ten trzyosobowy zespół pracuje wspólnie w ramach priorytetu 2357 „Żydowskie Dziedzictwo Kulturowe” Deutsche Forschungsgemeinschaft nad projektem cząstkowym „Adaptacja i rewitalizacja: procesy oswajania niemiecko-żydowskiego dziedzictwa kulturowego w Polsce”.

Organizatorzy:

Tegoroczny cykl wydarzeń w ramach serii „Klaus Zernack Colloquium”, organizowanej przez Centrum Badań Historycznych Polskiej Akademii Nauk w Berlinie, odbywa się przy współudziale Domu Polsko-Niemieckiego.