Jedna z form odtwarzania materiału pamięciowego odnosząca się do zdarzeń lub sytuacji, w których jednostka uczestniczyła osobiście. To osobiste uczestnictwo pozwala odróżnić wspomnienia od impersonalnych form odtwarzania: podczas przypominania ludzie odtwarzają fakty lub zdarzenia, w których osobiście nie brali udziału.
Wspomnienie może być wywoływane w sposób automatyczny lub kontrolowany. Wspomnienia uruchamiane automatycznie pojawiają się niezależnie od woli jednostki i dotyczą zdarzeń o poważnych konsekwencjach. Gdy są to konsekwencje zdarzeń negatywnych, w tym traumatycznych, mogą pojawiać się tzw. przebłyski pamięciowe (flashbacks), które zawierają żywe i plastyczne → obrazy tych zdarzeń i mogą stać się źródłem wtórnej → traumy. Ta grupa wspomnień ma charakter fragmentaryczny – poszczególne elementy wspomnienia nie tworzą → narracji. Jeśli natomiast konsekwencje wynikają ze zdarzeń pozytywnych, to takie wspomnienia mogą być wyzwalane przez jakiś element sytuacji, z którym jednostka wcześniej się zetknęła (tzw. efekt magdalenki, znany z powieści W poszukiwaniu straconego czasu [1909–1922] Marcela Prousta). Czasami wspomnienie uruchamiane automatycznie może wiązać się z błędnym przekonaniem, że człowiek był kiedyś w sytuacji, w której faktycznie znajduje się po raz pierwszy; jest to tzw. déjà vu. Dawniej traktowano je jako dowód wędrówki dusz – z daną sytuacją człowiek mógł zetknąć się w poprzednim wcieleniu. Współcześnie przyjmuje się, że déjà vu pojawia się, gdy w nowej sytuacji znajduje się jakiś znany element i poczucie znajomości przekłada się niejako na nią całą. Wśród wspomnień przywoływanych w sposób kontrolowany dominują te pozytywne. Czasową granicę wspomnień osobistych wyznacza okres amnezji dziecięcej. Nie można sięgać do czasu sprzed drugiego–trzeciego roku życia, aczkolwiek dokładna granica amnezji zależna jest od rodzaju przywoływanego zdarzenia.
Wspomnienia uruchamiane w sposób kontrolowany mają zarówno charakter obrazowy, jak i werbalny. Cechuje je zorganizowana struktura, przyjmują też postać ciągu zdarzeń, który ma sens dla jednostki. Nadawanie wspomnieniom postaci werbalnej zmienia ich charakter i ma na celu przekazanie ich innym osobom. Ta komunikacja może mieć charakter oralny (→ oralność), kiedy ludzie opowiadają całe swoje życiorysy (np. w wywiadach-rzekach) albo przedstawiają fragmenty życia osobistego lub zawodowego.
Wspomnienia komunikowane za pomocą → pisma przyjmują postać → autobiografii, dzienników, → pamiętników, listów. Zapisywanie wspomnień związane jest z selekcją materiału pamięciowego – wynika ona z celów jednostki (Conway, Pleydell-Pearce 2000). Dzienniki czy pamiętniki mogą być także uzupełniane danymi z innych → źródeł: dokumentacji historycznych, materiałów archiwalnych itd. Wskutek upływu → czasu autorzy spisywanych wspomnień często tracą zdolność odróżniania źródła, z którego pochodzą opisywane przez nich zdarzenia. Przeważnie jednak informacjom czerpanym ze źródeł zewnętrznych towarzyszy słowo „wiem” (lub jego synonimy), natomiast dane odnoszące się do osobistych → doświadczeń opisywane są za pomocą terminu „pamiętam” lub pojęć mu bliskoznacznych (Gardiner, Java 1993). Pojedyncze elementy wspomnień mogą być także lokowane w obrębie innych → gatunków tekstowych, czasem pozornie nietypowych dla przekazów pamięciowych. Na przykład nowożytny lekarz William Harvey (1578–1657) wspominał w swoim dziele o układzie krążenia pt. Exercitatio anatomica de motu cordis et sanguinis in animalibus [1628] pierwszą, wykonaną przez siebie wiwisekcję. Funkcją tego emocjonalnie opisanego wspomnienia jest w tym wypadku podkreślenie własnego wkładu w dzieje medycyny (Rosen 1998: 28).
W psychologii pisanie wspomnień wykorzystuje się jako jedną z technik terapeutycznych (Pennebaker 2001 [1997]). Nie tylko poprawia ono funkcjonowanie psychiczne, lecz także zwiększa odporność organizmu (Booth, Pennebaker 2005 [2000]). Literaturoznawstwo z kolei wyróżnia trzy funkcje: → świadectwa, wyznania i wyzwania (Czermińska 2000). W wypadku świadectwa chodzi o możliwie dokładne i obiektywne przedstawienie faktów; wyznanie koncentruje się na myślach i emocjach związanych z relacjonowanym zdarzeniem, w wypadku wyzwania zaś celem autora jest sprowokowanie czytelnika do refleksji i dyskusji.
Wyjąwszy wspomnienia zdarzeń, które miały miejsce w najbliższej → przeszłości, pozostałe wspomnienia są konstruowane z danych zapisanych w pamięci trwałej. Oznacza to, że wspomnienia mają charakter generatywny. Ujawnia się on nie tylko w wypadku wspomnień uruchamianych w sposób kontrolowany, lecz także tych pojawiających się w sposób automatyczny. Ponieważ te ostatnie mają charakter fragmentaryczny, człowiek bezwiednie wypełnia istniejące w nich luki. Wspomnienia przywoływane w sposób kontrolowany ulegają zmianom w zależności od różnych czynników, do których należą: 1) odległość czasowa danego zdarzenia; 2) stopień jego nasycenia afektywnego (→ afekt); 3) konsekwencje zdarzenia dla jednostki; 4) aktualne naciski sytuacyjne (np. efekt audytorium); 5) świadomie uruchamiane tendencje autoprezentacyjne (np. zmitologizowane lub zafałszowane autobiografie, → pamięć fałszywa). W niektórych przypadkach wspomnienia fałszywe pojawiają się bez udziału świadomości jednostki. Pojedyncze przypadki fałszowania wspomnień nie mogą jednak prowadzić do kwestionowania ich prawdziwości w ogóle. Aktualny stan wiedzy najlepiej charakteryzuje teza, iż „wspomnienia są w zasadzie prawdziwe, ale niedokładne”. Im bardziej odległy w czasie moment, do którego sięga jednostka, tym większy stopień schematyzacji wspomnienia.
Tomasz Maruszewski
Hasła pokrewne: autobiografia, biografia, doświadczenie, literatura, pamięć indywidualna, pamięć fałszywa, pamiętnik, reminiscencja
Bibliografia
Booth R., Pennebaker J. (2005), „Emocje a odporność”, tłum. J. Okuniewski, w: M. Lewis, J. Haviland-Jones (red.), Psychologia emocji, Gdańsk: Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne, s. 701–716.
Conway M., Pleydell-Pearce Ch. (2000), „The construction of autobiographical memories in the self-memory system”, Psychological Review, 107 (2), s. 261–288.
Czermińska M. (2000), Autobiograficzny trójkąt. Świadectwo, wyznanie i wyzwanie, Kraków: Universitas.
Gardiner J., Java R. (1993), „Recognizing and remembering”, w: A. Collins i in. (red.), Theories of Memory, Hillsdale, NY: Erlbaum, s. 163–188.
Pennebaker J. (2001), Otwórz się: uzdrawiająca siła wyrażania emocji, tłum. A. Jankowski, Poznań: Media Rodzina.
Rosen H. (1998), Speaking from Memory, Oakhill: Trentham Books.
Tomasz Maruszewski, Wspomnienie, w: Modi memorandi. Leksykon kultury pamięci, red. Magdalena Saryusz-Wolska, Robert Traba, współpraca: Joanna Kalicka, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe Scholar, 2014, s. 523-525.
