W ujęciu Reinharta Kosellecka (1923–2006), bada minione → doświadczenie historyczne zawarte w podstawowych pojęciach terminologii polityczno-społecznej od połowy XVIII w. po współczesność. Tym samym słownik ten traktowany jest zarówno jako aktywny czynnik, jak i wskaźnik dynamizmu dziejowego, który pozwala na poznanie historyczne, zasadzając się w badanej epoce na społecznych przemianach wynikających z rewolucji politycznych i przemysłowych → nowoczesności. Koselleck podkreśla „janusowe oblicze” pojęć progu nowoczesności. To, co w danym pojęciu wyraża → przeszłość sprzed „czasu siodła”, jest dla nas niezrozumiałe bez krytycznego komentarza, podczas gdy zawarte w nim treści doświadczenia nowoczesności pozostają bezpośrednio dostępne dla naszego pojmowania.
Studia z zakresu semantyki historycznej wydają się mieć istotne znaczenie dla badań nad → pamięcią zbiorową i → kulturową. Choć pamięć nie korzysta z krytycznych metod poznania, jej poznawcza efektywność sięga wstecz zasadniczo do przełomu „czasu siodła”, w tej mierze, w jakiej doświadczenie nowoczesności i jego ekspresje pojęciowe zrywają z doświadczeniem przednowoczesnym. Zarazem jednak pamięć, na którą wpływ wywiera historiograficzne bądź inne poznanie krytyczne, może podjąć efektywną próbę interioryzacji doświadczeń przednowoczesnych do naszej dzisiejszej przestrzeni doświadczenia. Badania z zakresu semantyki historycznej wyznaczają stopnień zerwania w przekazywaniu → tradycji, jakie miało miejsce u progu nowoczesności w wyniku właściwych dla niej demokratyzacji, specyficznej temporalizacji, ideologizacji oraz polityzacji pojęć.
Ponieważ pamięć stanowi projekt → przyszłości, dla wyjaśnienia relacji między semantyką historyczną a pamięcią istotne jest rozważenie prospektywnego wymiaru badań z zakresu semantyki. Pojęcia analizuje się w niej dwojako: poprzez pokazanie odzwierciedlanych w nich historycznych doświadczeń oraz wykazanie obecnych w nich roszczeń teoretycznych. Nie tylko jednak roszczenie teoretyczne ma walor projektu przyszłej praktyki. Projektem jest również minione doświadczenie: odtworzone przez semantykę i przyswajane dzisiaj, wywołuje w nas efekt wyobcowania (jeśli różni się od współczesnych doświadczeń) służący „wyostrzeniu świadomości” i tym samym prowadzący nas według Kosellecka od przeszłości do „politycznej jasności”. Efekt wyobcowania i roszczenie teoretyczne pojęcia formują nasz → horyzont oczekiwań i wpływają na → pracę pamięci kształtującą → przestrzeń doświadczenia. Na zachodzącą w nas wymianę między przeszłością i przyszłością ma również wpływ właściwa dla semantyki historycznej procedura translacji dawnych treści znaczeniowych na język współczesny, oznaczająca ustalanie tych znaczeń dla nas.
Założeniem teoretycznym semantyki historycznej jest nie → tożsamość, lecz „konwergencja” pojęcia i → historii, między którymi zachodzą napięcia, różne rodzaje „korespondencji”. To jednak, co doświadczane, staje się zjawiskiem historycznym nie wcześniej niż wtedy, gdy zostanie wyrażone w pojęciach. Dopiero w pojęciowym związku znaczeniowym może zostać rzeczywiście doświadczone. Semantyka historyczna, badając relację między doświadczanym (tym, co poszukuje wyrażającego je pojęcia) i doświadczonym (tym, co wyrażone w pojęciu), pozwala poznać historyczne przemiany pojęciowych warunków kształtowania się przestrzeni doświadczenia.
Maciej Bugajewski
Hasła pokrewne: doświadczenie, historia, przestrzeń doświadczenia/horyzont oczekiwań, świadomość historyczna
Bibliografia
Bruner O., Conze W., Koselleck R. (red.) (2004), Geschichtliche Grundbegriffe. Historisches Lexikon zur politisch-sozialen Sprache in Deutschland. Studienausgabe, Stuttgart: Klett-Cotta.
Koselleck R. (2009), Dzieje pojęć. Studia z semantyki i pragmatyki języka społeczno-politycznego, tłum. J. Marecki, W. Kunicki, Warszawa: Oficyna Naukowa.
Koselleck R. (2012a), Semantyka historyczna, red. H. Orłowski, W. Kunicki, tłum. W. Kunicki, Poznań: Wydawnictwo Poznańskie.
Koselleck R. (2012b), Warstwy czasu. Studia z metahistorii, tłum. J. Marecki, Warszawa: Oficyna Naukowa.
Maciej Bugajewski, Semantyka historyczna, w: Modi memorandi. Leksykon kultury pamięci, red. Magdalena Saryusz-Wolska, Robert Traba, współpraca: Joanna Kalicka, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe Scholar, 2014, s. 453-454.
