Inaczej „odtworzenie”. Pojęcie stosowane w różnych dziedzinach (m.in. → sztuce, estetyce, edukacji, ekonomii), mające w każdej z nich inny kontekst znaczeniowy. Związek z fenomenem pamięci istnieje w szczególności na polu sztuki. W tym zakresie łączy się z pojęciami kopii, powtórzenia i naśladowania. Odtwarzanie, kopiowanie i powielanie jest nieodłącznie wpisane w praktykę artystyczną, od starożytności po współczesność, jako z jednej strony ćwiczenie i sposób zdobywania artystycznego kunsztu (powielanie natury oraz dzieł mistrzów uznanych w danym okresie za wzorce artystycznego stylu), a z drugiej – jako popularyzowanie stylu i własnej twórczości. Praktyka ta odnosi się zarówno do dzieł rzeźbiarskich, jak i malarskich. Jest bezpośrednio związana z pojęciem mimesis, czyli naśladowaniem. Według Platona (ok. 427–347 p.n.e.) oznaczało ono bierne i wierne kopiowanie rzeczywistości, Arystoteles (384–322 p.n.e.) zaś pojmował je jako swobodny stosunek artysty do rzeczywistości, który może przedstawiać rzeczy nie tylko takimi, jakimi są, ale także takimi, jakimi mogłyby być (Tatarkiewicz 1976: 314-315).
Reprodukcja zakłada istnienie modelu (konkretny obiekt bądź natura), który następnie jest odtwarzany. W jej przypadku można mówić o identyczności (lub jej braku) odbitek z matrycą. Reprodukowane obiekty mogą bowiem nosić cechy jednostkowe, np. w przypadku grafik odbitki są numerowane – w miarę odbijania linie bądź kształty mogą tracić na ostrości, na kartach mogą też pojawić się odpryski farby, czyniąc odbitki wyjątkowymi. Pojawia się także kwestia identyczności odbitki z tym, co reprezentuje. W przypadku → fotografii analogowej mamy do czynienia z indeksalnym powtórzeniem natury na kliszy, podczas gdy → obraz otrzymany przy użyciu aparatu cyfrowego może się różnić od tego, co zostało sfotografowane.
Pojęcie reprodukcji bezpośrednio łączy się z pojęciem repliki oznaczającym powtórne wykonanie obiektu, który jest wiernym powtórzeniem oryginału (w przeciwieństwie do → falsyfikatu informację o tym, że obiekt jest repliką, podaje się do wiadomości). Replika dzieła sztuki wykonywana jest np. w celu zastąpienia delikatnego oryginału na długotrwałej ekspozycji muzealnej.
Powszechnie stosowaną techniką reprodukcji dzieł sztuki jest wspomniane odlewnictwo. → Pomniki → bohaterów, artystów czy świętych nierzadko wykonywane są w większej liczbie egzemplarzy (też w różnych rozmiarach), służcą kształtowaniu zbiorowej → tożsamości oraz pamięci o osobach i wydarzeniach, popularyzowaniu → mitów i podtrzymywaniu → kultu. Przykładem służy tu ukończony w 1832 r. warszawski pomnik księcia Józefa Poniatowskiego autorstwa Bertela Thorvaldsena (1768–1844), wzorowany na rzymskim pomniku Marka Aureliusza. Monument został zniszczony w czasie II wojny światowej, a po jej zakończeniu, na podstawie modelu z muzeum artysty w Kopenhadze, wykonano nowy odlew, który podtrzymuje mitologię polskiego wodza – narodowego bohatera.
Należy odróżnić odręczne kopiowanie od mechanicznego powielania. W ciągu wieków wprowadzane były coraz to nowsze techniki i urządzenia umożliwiające techniczne powtarzanie kształtów: odlewanie (brąz, terakota), tłoczenie (monety), odbijanie (grafika, → druk), powielanie. Skok technologiczny w XIX w. wprowadził umasowienie produkcji – karierę robiła masowa prasa, która zrewolucjonizowała wynalazek → fotografii. Zdarza się, że do matryc służących reprodukcji sięga się po latach; mogą też być przez artystów przerabiane i poprawiane.
Autorem kluczowego tekstu na temat reprodukcji mechanicznej, zatytułowanego Dzieło sztuki w epoce jego reprodukowalności technicznej [1936], jest Walter Benjamin (1892–1940). Omawiał on reprodukcję, odnosząc się do pojęcia → aury. Jego zdaniem mechaniczna reprodukcja odziera dzieło sztuki z wyjątkowości, którą określał jako niepowtarzalny związek dzieła z → miejscem i → czasem jego istnienia (Benjamin 2011). Reprodukcja wyrywa obiekt z ciągu → tradycji i chociaż nie musi naruszać jego egzystencji, pozbawia go pierwotnego znaczenia. W przypadku dzieł, które zakładają możliwość nieograniczonej reprodukcji, to artysta decyduje o liczbie egzemplarzy, które zostają wyprodukowane, a ich → autentyczność potwierdza podpisem lub gestem.
Do zagadnienia reprodukcji nawiązuje koncepcja → symulakrum. Zdaniem twórcy pojęcia, Jeana Baudrillarda (1929–2007), żyjemy w epoce, w której rzeczywistość została zastąpiona znakami rzeczywistości, czyli w epoce kopii niemających oryginału (Baudeillard 2005). Reprodukcja odtwarza zatem sama siebie. W przypadku obrazu cyfrowego nie ma to jednak żadnego znaczenia – pojęcia oryginału i kopii nie znajdują tu zastosowania.
Reprodukcja umożliwia wprowadzenie danego obiektu do innego kontekstu – zestawienia z innymi elementami, co wpływa na kierunek interpretacji, pozwala mu też zaistnieć w różnych kręgach kulturowych i społecznych. Występowanie wielu powtórzeń tego samego obiektu ma charakter edukacyjny – umożliwia analogiczne poznanie w wielu miejscach i przez wiele osób jednocześnie, ale też składa się na obraz wspólnej pamięci i przyczynia do tworzenia zbiorowej → tożsamości. Reprodukowane obrazy budują wizualny → kanon danej społeczności, ale składają się również na kanon uniwersalny – zarówno samej sztuki i kultury, jak też obrazów dotyczących życia politycznego i społecznego, które stają się częścią powszechnie podzielanej kultury wizualnej (fotografie najważniejszych dzieł sztuki, obiektów, miejsc i wydarzeń historycznych reprodukowane np. w podręcznikach).
Według André Malraux (1901–1976) reprodukcje dzieł sztuki tworzące repozytorium → pamięci zbiorowej leżą u podstaw koncepcji muzeum wyobraźni (Malraux 1973 [1947]). Idea ta w wielu punktach odwołuje się do myśli Benjamina. Pojęcie to odniósł Malraux do zbioru wszystkich reprodukcji – fotografii dzieł sztuki, jakie kiedykolwiek zostały wykonane. Reprodukcja odseparowuje obiekt od jego kontekstu, umożliwia natychmiastowe zestawienie z innymi obiektami pochodzącymi z różnych okresów i kultur. Analiza i porównanie mają więc charakter globalny. Muzeum wyobraźni oznacza zdolność człowieka do ogarnięcia wielu dzieł kulturowych – ich syntetyzacji i interpretacji, jest wiedzą człowieka o kulturze. Każda następna interpretacja nadbudowuje przy tym kolejne znaczenie (tamże).
Mechaniczna reprodukcja umożliwiająca masowe powtarzanie nie tylko obrazów statycznych, lecz także obrazu ruchomego, legła u podstaw wykształcenia się w ostatnich dekadach XX w. społeczeństwa wizualnego, w którym obraz wypiera słowo i tekst, awansując do statusu powszechnej formy komunikacji. Opiera się ona na niczym nieskrępowanej możliwości zestawiania obrazów wybieranych z różnych → tradycji i okresów (co zakładała już wcześniej koncepcja Malraux).
Katarzyna Jagodzińska
Hasła pokrewne: aura, autentyczność, fotografia, symulakrum
Bibliografia
Baudrillard J. (2005), Symulakry i symulacja, tłum. S. Królak, Warszawa: Wydawnictwo Sic!
Benjamin W. (2011), „Dzieło sztuki w epoce jego reprodukowalności technicznej”, w: W. Benjamin, Twórca jako wytwórca, tłum. R. Reszke, Warszawa: Wydawnictwo KR, s. 23–51.
Hańderek J. (2011), Metamorfozy i muzea, Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego.
Malraux A. (1973), „Muzeum wyobraźni”, tłum. I. Wojnar, Studia estetyczne, 15, s. 27–147.
Tatarkiewicz W. (1976), Dzieje sześciu pojęć, Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe.
Katarzyna Jagodzińska, Reprodukcja, w: Modi memorandi. Leksykon kultury pamięci, red. Magdalena Saryusz-Wolska, Robert Traba, współpraca: Joanna Kalicka, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe Scholar, 2014, s. 431-433.
