Pojęcie odnoszące się przeważnie do koncepcji Jana Assmanna, przedstawionej w książce Pamięć kulturowa. Pismo, zapamiętywanie i polityczna tożsamość w cywilizacjach starożytnych (Assmann 2008 [1992]) i rozwijanej w pracach Aleidy Assmann (2010 [1999]). W tym ujęciu pamięć kulturowa stanowi rodzaj → pamięci zbiorowej i wymaga utrwalenia w → nośnikach materialnych lub rytualnych (→ rytuał). Jej najczęstszymi → mediami są → pismo lub słowo (→ oralność). Sam termin „pamięć kulturowa” istnieje też niezależnie od koncepcji Assmannów, m.in. w języku angielskim (cultural memory), i dotyczy wszelkich kulturowych kontekstów pamięci, związanych nie tylko z jej medialnością, lecz także z mechanizmami ideologicznymi i społecznymi. „Anglo-amerykańskie użycie culture dotyczy zbiorowego określenia idei, obyczajów i sztuki, umieszczonych w kontekście społeczeństwa i cywilizacji, podczas gdy [niemiecki] leksem Kultur odwołuje się do intelektualnych, artystycznych i kreatywnych osiągnięć zbiorowości i jest wykorzystywany do określenia zaawansowanego rozwoju ludzkości” (Harth 2008: 87). Te semantyczne różnice oraz brak osobnych teorii pamięci kulturowej w środowiskach anglosaskich sprawiły, że – w przeciwieństwie do relatywnie precyzyjnego pojęcia kulturelles Gedächtnis termin cultural memory nie ma ściśle określonego znaczenia i nie odwołuje się do żadnej konkretnej tradycji badawczej.
Niemiecka koncepcja pamięci kulturowej powstała pod koniec lat 80. XX w. na Uniwersytecie w Heidelbergu, gdzie Jan Assmann (później wspólnie z Aleidą Assmann) prowadzili interdyscyplinarne seminaria badawcze poświęcone problematyce → kultury pamięci oraz archeologii komunikacji literackiej. Nową teorię zwiastowała wydana wspólnie z Tonio Hölscherem książka Kultur und Gedächtnis [1988], zawierająca wybrane wykłady i referaty z seminariów Assmanna (Harth 2008: 88–89). Pierwsze ujęcia pamięci kulturowej koncentrowały się zatem na mechanizmach → pamiętania w cywilizacjach antycznych. Do jej najważniejszych cech należały m.in. wysoki stopień organizacji i refleksyjności, widoczne np. w trwałości → kanonów kulturowych, oraz umacnianie → tożsamości zbiorowej (Assmann 2003 [1988]). Żywa recepcja tej koncepcji sprawiła, że w kolejnych publikacjach Assmannowie (szczególnie Aleida Assmann) zaczęli przekształcać swoje refleksje w relatywnie rozbudowaną teorię, która obejmuje także zjawiska współczesne. Starożytniczy punkt wyjścia pozostaje czytelny przede wszystkim w precyzyjnym oddzieleniu → pamięci komunikacyjnej od kulturowej (w wiekach późniejszych oba tryby pamięci zaczęły coraz bardziej nachodzić na siebie) oraz w prymacie pisma nad innymi mediami pamięci (Assmann 2009 [1999]: 113), co sprawia, że Assmannowska teoria jest szczególnie popularna wśród filologów i literaturoznawców.
U podstaw postrzegania pamięci jako całościowej ramy dla procesów kulturotwórczych znajduje się model kultury jako pamięci, opracowany w latach 70. XX w. przez Jurija Łotmana (1922–1993) i Borisa Uspienskiego, przedstawicieli tartusko-moskiewskiej szkoły semiotyki. Niemniej ważnym źródłem koncepcji pamięci kulturowej jest ukształtowana w tym samym czasie teoria szkoły z Toronto (m.in. Walter Ong [1912–2003], Jack Goody, Marshall McLuhan [1911–1980]), której przedstawiciele zakładają, że treść przekazu warunkowana jest przez jego medium. Odpowiada to tezie Assmannów, że → historia pamięci podąża za ewolucją mediów. Po wynalezieniu pisma kolejnymi przełomami były zatem wynalazki → druku, → fotografii i mediów cyfrowych (→ digitalizacja), które zmieniały mechanizmy funkcjonowania pamięci w kulturze (Assmann 2013 [2004]). Wśród licznych inspiracji Assmannów znalazła się także książka Historia i pamięć [1977] Jacquesa Le Goffa, który jako pierwszy wskazywał na znaczenie poszczególnych nośników w przemianach pamięci zbiorowej.
W zależności od pełnionych funkcji pamięć kulturowa przyjmuje różne formy: w pierwotnym ujęciu Jana Assmanna były to przede wszystkim pamięć zimna, której rola polega na utrzymywaniu równowagi społecznej i zamrażaniu przemian kulturowych, oraz podatna na stymulacje i metamorfozy pamięć gorąca. Podstawą tej typologii jest podział Claude’a Lévi-Straussa (1908–2009) na społeczeństwa zimne i gorące (Assmann 2008: 79), jakkolwiek można w niej odnaleźć też wiele zbieżności z typologią McLuhana, który – posługując się podobnym kryterium – dzieli media na zimne i gorące (McLuhan 2004 [1964]). Ponieważ nie wszystkie treści pamięci kulturowej odgrywają równie aktywną rolę w kształtowaniu i umacnianiu tożsamości, Aleida Assmann wprowadziła dodatkowy podział na → pamięć magazynującą i → funkcjonalną. Wykorzystywanie teorii pamięci kulturowej głównie w kontekście współczesnym sprawiło natomiast, że kluczowe w założeniach Assmanna pojęcie pamięci fundacyjnej (Assmann 2008: 67), które odnosi się do prapoczątków danej społeczności i związane jest z perspektywą → długiego trwania, zyskało mniejszą popularność niż pozostałe wymienione tu kategorie.
Magdalena Saryusz-Wolska
Hasła pokrewne: kanon, literatura, media, oralność, pamięć komunikacyjna, pismo
Bibliografia
Assmann A. (2009), „Przestrzenie pamięci. Formy i przemiany pamięci kulturowej”, tłum. P. Przybyła, w: M. Saryusz-Wolska (red.), Pamięć zbiorowa i kulturowa. Współczesna perspektywa niemiecka, Kraków: Universitas, s. 101–142.
Assmann A. (2010), Erinnerungsräume. Formen und Wandlungen des kulturellen Gedächtnisses, München: Beck.
Assmann A. (2013), „O medialnej historii pamięci kulturowej”, tłum. K. Sidowska, w: A. Assmann, Między historią a pamięcią, red. M. Saryusz-Wolska, Warszawa: Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, s.127-143.
Assmann J., Hölscher T. (red.) (1988), Kultur und Gedächtnis, Frankfurt am Main: Suhrkamp.
Assmann J. (2003), „Pamięć zbiorowa i tożsamość kulturowa”, tłum. S. Dyroff, R. Żytyniec, Borussia, 29, s. 11–16.
Assmann J. (2008), Pamięć kulturowa. Pismo, zapamiętywanie i polityczna tożsamość w cywilizacjach starożytnych, tłum. A. Kryczyńska-Pham, Warszawa Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego.
Harth D. (2008), „The invention of cultural memory”, tłum. z niem. S.B. Young, w: A. Erll, A. Nünning (red.), Cultural Memory Studies. An International and Interdisciplinary Handbook, Berlin, New York: De Gruyter, s. 85–96.
McLuhan M. (2004), Zrozumieć media: przedłużenie człowieka, tłum. N. Szczucka, Warszawa: Wydawnictwa Naukowo-Techniczne.
Magdalena Saryusz-Wolska, Pamięć kulturowa, w: Modi memorandi. Leksykon kultury pamięci, red. Magdalena Saryusz-Wolska, Robert Traba, współpraca: Joanna Kalicka, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe Scholar, 2014, s. 337-338.
