Nawyk to zinternalizowana, nieświadoma → pamięć performatywna, nabywana przez wielokrotne powtarzanie danej czynności. Źródłem zachodnioeuropejskiej refleksji nad tym pojęciem jest Etyka Nikomachejska, w której Arystoteles (384–322 p.n.e.) wskazuje na znaczenie trwałej dyspozycji (gr. hexis), tj. powtarzalnego wzorca zachowania, jako nośnika cnót moralnych. Za pośrednictwem filozofii średniowiecznej upowszechnił się łaciński termin habitus oznaczający to zjawisko.
Za początek nowoczesnych badań filozoficznych nad związkami nawyku i pamięci można uznać Materię i pamięć [1896] Henriego Bergsona (1859–1941), gdzie wyodrębnione zostały dwa rodzaje pamięci: „niezależne wspomnienia” oparte na wyobrażeniach oraz „mechanizmy ruchowe” obywające się bez pośrednictwa → obrazów (Bergson 2006: 61). Tę linię rozważania kontynuuje Maurice Merleau-Ponty (1908–1961) w Fenomenologii percepcji [1945], opisując nawyk jako formę rozumienia świata, a więc także pamięci, niezapośredniczoną przez przedstawienia i niepodporządkowaną „funkcji symbolicznej” (Merleau-Ponty 2001: 157–167). Marcel Mauss (1872–1950) zaś upowszechnił pojęcie nawykowej pamięci cielesnej w naukach społecznych (Mauss 1973 [1934]: 538–566), wskazując na mechanizmy nieświadomego naśladowania w procesie społecznego kształtowania sposobów posługiwania się ciałem. Jego rozumienie odróżnia się wyraźnie od ogólniejszych i bardziej metaforycznych użyć pojęcia habitus na określenie zespołu zinternalizowanych norm społecznych (np. Norbert Elias [1897–1990], Pierre Bourdieu [1930–2002]).
Nawyk przeciwstawia się często pamięci biograficznej (→ biografia) i poznawczej, gdyż nie zakłada on świadomości ani dysponowania określoną wiedzą, ani też pamięci procesu nabywania jej (Connerton 2012: 65–67). Dlatego też pamięć nawykową określa się jako nieintencjonalną. Nawyk obejmuje w pełni zrutynizowane czynności (nie musimy pamiętać, że je pamiętamy). To rodzaj pamięci, który wyraża się w działaniu i oceniany jest ze względu na swoją skuteczność. Pamięć nawykowa pozostaje niedostrzegalna, dopóki spełnia swą funkcję, staje się zaś zauważalna dopiero wtedy, gdy nawyki nas zawodzą (Casey 1987: 56–58, 146–153).
We współczesnej psychologii pojęcie nawyku odnosi się przede wszystkim do wyuczonych reakcji będących wynikiem warunkowania, gdy tymczasem odpowiednikiem filozoficznej i socjologicznej kategorii nawyku jest raczej „pamięć proceduralna” (przeciwstawiana „deklaratywnej”; Anderson 1996 [1983]: 215–260).
Marcin Napiórkowski
Hasła pokrewne: ciało, pamięć indywidualna, pamięć performatywna, zmysły
Bibliografia
Anderson J. R. (1996), The Architecture of Cognition, Mawah: Lawrence Erlbaum Associates.
Bergson H. (2006), Materia i pamięć, tłum. R. Weksler-Waszkinel, Kraków: Zielona Sowa.
Casey E. (1987), Remembering. A Phenomenological Study, Bloomington, Indianapolis: Indiana University Press.
Connerton P. (2012), Jak społeczeństwa pamiętają, tłum. M. Napiórkowski, Warszawa: Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego.
Mauss M. (1973), Socjologia i antropologia, tłum. M. Król, Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe.
Merleau-Ponty M. (2001), Fenomenologia percepcji, przeł. J. Migasiński, Warszawa: Aletheia.
Marcin Napiórkowski, Nawyk, w: Modi memorandi. Leksykon kultury pamięci, red. Magdalena Saryusz-Wolska, Robert Traba, współpraca: Joanna Kalicka, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe Scholar, 2014, s. 267-268.
