Całokształt sposobów odnoszenia się do → przeszłości charakterystyczny dla pewnej grupy, wyodrębnionej ze względu na narodowość (→ naród), język, religię, pochodzenie społeczne czy inne cechy kulturowe. Składają się na nań zarówno wszelkie teksty kultury przedstawiające wizje przeszłości, jak i kulturowe praktyki określające sposoby przywoływania przeszłości w kontekście społecznym. Termin ten obejmuje zatem aktywność aktorów pamięci, → media, dzięki którym pamięć się kształtuje i rozprzestrzenia, reprezentacje kulturowe, a także aktywne procesy ich recepcji. Pozwala objaśnić, jak powstają spójne wizje przeszłości oraz w jaki sposób się upowszechniają i podlegają zmianom.
Definicje terminu „kultura historyczna” spotykamy w literaturze różnojęzycznej, pochodzącej z różnych okresów historycznych i wśród autorów rozmaitych dyscyplin. Wspólne jest im dążenie, by zwrócić uwagę na społeczne i kulturowe procesy poznawania przeszłości, które mają inny charakter niż naukowe uprawianie → historii. Różnice definicyjne dostrzec można natomiast w zakresie poszczególnych obszarów włączanych jako charakterystyczne dla kultury historycznej danej społeczności, co ma związek z odmiennymi zainteresowaniami badaczy.
W literaturze polskiej pojęcie „kultura historyczna” ma dwa rodowody: historyczny i socjologiczny. Po raz pierwszy w naukach historycznych pojawiło się u Stanisława Zakrzewskiego (1873–1936) w ramach metodologicznych rozważań nad teorią i nauczaniem historii (Zakrzewski 1908). Autor rozumie je jako całościową społeczną świadomość przeszłości (→ świadomość historyczna) i podkreśla jednocześnie znaczenie historii jako czynnika łączącego ludzi i umożliwiającego komunikację. Kultura historyczna ma swój komponent emocjonalny: intuicję, i poznawczy: wiedzę historyczną. Intuicja historyczna jako „zdolność odczuwania związku między teraźniejszością a przeszłością” (tamże: 15) stanowi, zdaniem Zakrzewskiego, atrybut cywilizowanego człowieka. Tym samym stosunek człowieka do przeszłości ma wymiar etyczny (→ etyka) i powinien być oparty na pierwiastku uczuciowym. Autor ubolewa nad zanikającym związkiem z przeszłością wśród podlegających modernizacji europejskich społeczeństw wielkomiejskich, w tym polskiego społeczeństwa na początku XX wieku.
Pojęciem tym posługiwała się również w połowie ubiegłego stulecia mediewistka Brygida Kürbisówna (1921–2001), która używała go w znaczeniu podobnym do terminu „cywilizacja”, uznając za kulturę historyczną „stopień sprawności” osiągnięty przez daną społeczność ludzką w poznawaniu przeszłości, a także „horyzonty poglądów historycznych” (Kürbisówna 1958: 65). Kultura historyczna to dla niej pochodna kultury duchowej i społecznej. Badaczka włączyła w jej zakres zarówno naukowe, jak i „nienaukowe” sposoby odnoszenia się do przeszłości i przekazywania wiedzy o niej. Składają się na nią zatem „tradycja ustna, pieśń, relacja pamiętnikarska, kronika, świadectwo prawne zawierające określoną interpretację, pismo polemiczne, literatura dydaktyczna, traktat scholastyczny, nowoczesna rozprawa naukowa, dyskusja […]. Ale kultura historyczna wyraża się jeszcze w pielęgnowaniu zabytków przeszłości, utrzymywaniu bibliotek, porządkowaniu archiwów, w popularyzacji historii […]” (tamże: 68).
Współcześnie pojęcie to stosuje na gruncie socjologii Andrzej Szpociński, którego rozumienie kultury historycznej nie odbiega znacznie od omówionych powyżej przykładów. Jest to „zbiór idei, norm, wzorów zachowań, wartości społecznie respektowanych, które regulują formy odnoszenia się do wszystkiego, co w danej kulturze uznawane jest za przeszłe” (Szpociński 2010: 9). Autor wprowadza je jednak w celu uporządkowania terminologii w ramach polskich badań nad pamięcią rozwijanych w obrębie różnych dyscyplin. Kultura historyczna ma być, jego zdaniem, pojęciem obejmującym wszelkie węższe terminy, którymi opisuje się stosunek jednostek i grup do przeszłości, takie jak „pamięć społeczna, pamięć zbiorowa, pamięć historyczna, świadomość historyczna; pamięć indywidualna, pamięć biograficzna; historia drugiego stopnia; pamięć komunikacyjna i pamięć kulturowa; przeszłość antykwaryczna, historyczna i monumentalna; podłoże historyczne, dziedzictwo, tradycja; polityka historyczna; «miejsca pamięci», a wreszcie historia – nauka” (tamże: 9–10). Opisując przemiany kultury historycznej Polski ostatnich dekad, Szpociński wyróżnia dwa paradygmaty: 1) kultura historyczna lat 70. i 80. ubiegłego wieku oparta była na paradygmacie prawdy i przekonaniu o wyższości historii (jako nauki) nad pamięcią (czyli emocjonalnym doświadczaniem przeszłości); 2) od lat 90. XX w. rozwija się przeciwstawny typ kultury historycznej, bazujący na paradygmacie sprawiedliwości, w którym miejsce intelektualnie pojmowanej prawdy historycznej zajmuje etycznie rozumiana koncepcja poprawności. Potwierdzeniem takiego przejścia są dyskusje na temat roli Polaków w II wojnie światowej czy spory wokół legendy Lecha Wałęsy. W dyskusjach tych dominują argumenty natury etycznej, odrzucające – w pierwszym przypadku – twierdzenia o wyjątkowym cierpieniu i heroizmie Polaków jako megalomanię, w drugim zaś – nie dopuszczające głosów krytyki na temat dawnego przywódcy Solidarności (tamże: 12–17).
W literaturze międzynarodowej termin „kultura historyczna” zyskał popularność w latach 80. i 90. XX w. (ang. historical culture, niem. Geschichtskultur, franc. culture historique; Guenée 1980; Bjerg, Thorstensen, Lenz 2010; Rüsen 2008; Rüsen 2014). Stosuje się go w celu zwrócenia uwagi na te aspekty stosunku danej społeczności do jej historii, które wykraczają poza literaturę akademicką. Interpretacje i nadawanie znaczeń przeszłości nie odbywają się jedynie w naukowym kręgu historyków, lecz dotyczą całego społeczeństwa. Zarówno historia jako nauka, jak i → pamięć zbiorowa jako nienaukowe reprezentacje historyczne składają się na praktyki kulturowe danej grupy w odniesieniu do jej przeszłości, tworząc kulturę historyczną tej zbiorowości.
Niemiecki historyk i filozof Jörn Rüsen określa tym mianem wszelkie sposoby i funkcje myślenia historycznego przejawiające się w społecznej praktyce (Praxis), innymi słowy całokształt → pracy pamięci w życiu danej społeczności. Kultura historyczna wychodzi poza obszar historycznej nauki i wiedzy, a zwraca uwagę na społeczno-kulturowe procesy i konteksty jej przyswajania oraz funkcje, które pełni w społeczeństwie. Jest ona czymś więcej niż samą znajomością historii – pozwala społeczeństwom rozumieć otaczającą rzeczywistość i jej doświadczać (→ doświadczenie), a także definiować siebie w odniesieniu do niej, wyznaczając zarówno wzory społecznej komunikacji, jak i motywację do społecznych działań. Pojęcie to ma integrować dziedziny często traktowane osobno: badania naukowe, twórczość artystyczną, uprawianie polityki, media masowe i przestrzeń publiczną, szkołę, edukację i wychowanie, a także rekreację i sposoby spędzania wolnego → czasu. We wszystkich tych obszarach kultury zachodzą wzajemnie od siebie zależne procesy społecznego → pamiętania, wspólnie składając się na kulturę historyczną danej społeczności (Rüsen 1992). W ramach rozwoju niemieckiego zainteresowania społecznymi aspektami przepracowywania przeszłości (Vergangenheitsaufarbeitung / Aufarbeitung der Vergangenheit) – głównie w kontekście → rozliczeń z przeszłością nazistowską i komunistyczną – zaczęto stosować wymiennie z pojęciem „kultura historyczna” termin „kultura pamięci” (Erinnerungskultur; Hockerts 2002; Corneliβen 2003).
Terminu „kultura historyczna” jako konceptualnej podstawy badań związanych głównie z pamięcią → Zagłady używa także szwedzki historyk Klas-Göran Karlsson (2004, 2006). Kultura historyczna to ten obszar kultury, gdzie powstają sensy i znaczenia dotyczące przeszłości, których kierunek wyznaczają współczesne reguły i wartości, odpowiadając na pytanie, co jest warte zapamiętania, a co nie. Nie dotyczy ona tego, jaka przeszłość rzeczywiście była – czy to dla świadków historii, czy dla historyków – a pytania, jak wpływa ona na współczesne społeczeństwo. W tym sensie autor używa terminu „kultura historyczna”, kiedy bada współczesne znaczenia Zagłady. Wydarzenie to jest tu ujmowane nie tyle jako coś, co miało miejsce w przeszłości, ile jako zasób kulturowy współczesnych społeczeństw. Historia jest tu produktem kulturowym, na który składają się „wystawy, powieści historyczne, filmy, rytuały i debaty publiczne, które angażują i wpływają na szerokie warstwy społeczne” (Karlsson 2004: 22). W swoich badaniach autor identyfikuje procesy europeizacji pamięci (kultury historycznej) Zagłady, które są tożsame z zanikaniem dotychczas dominujących narodowych ram pamięci (→ społeczne ramy pamięci). Umiędzynarodowienie pamięci danego wydarzenia staje się możliwe szczególnie wtedy, gdy pamięć ta dotyczy takich zjawisk, jak wojny, totalitaryzmy czy zbrodnie ludobójstwa ze względu na ich uniwersalny wymiar moralny. Jak pisze autor, to „w ramach i dzięki kulturze historycznej doświadczenia, interpretacje i użycia historii dają społecznościom ludzkim poczucie przynależności do pewnych «wspólnot wyobrażonych»” (tamże: 21).
Wśród obecnych w literaturze definicji wyróżnia się ponadto ujęcie autorów tomu The Presence of the Past: Popular Uses of History in American Life, Roya Rosenzweiga i Davida Thelena (1998), którzy określają współczesną amerykańską kulturę historyczną mianem partycypacyjnej (participatory historical culture). Widoczne są tu nawiązania do popularnego w ramach współczesnych studiów kulturowych (cultural studies) rozumienia kultury nie jako gotowego zasobu, lecz dynamicznego procesu tworzenia znaczeń, w którym uczestnicy kultury biorą aktywny udział. Autorzy zwracają uwagę na to, jak zwyczajni Amerykanie angażują się w badania dziejów swojej społeczności, badania genealogiczne czy upamiętnianie historycznych wydarzeń mających znaczenie zarówno na poziomie narodowym, jak i lokalnym. Historia nie stanowi obszaru zastrzeżonego dla historyków, lecz, jak podkreślają autorzy, ważna jest na co dzień, gdyż pomaga zrozumieć, kim jesteśmy: prawda o przeszłości zawiera się zarówno w „dwustuletniej legendzie, tekście w podręczniku do historii, wystawie muzealnej czy opowieści rodzinnej przy stole podczas Święta Dziękczynienia” (Thelen 1998: 190).
Małgorzata Pakier
Hasła pokrewne: historia żywa, pamięć kulturowa, świadomość historyczna
Bibliografia
Bjerg H., Thorstensen E., Lenz C. (2010), Historicizing the Uses of the Past: Scandinavian Perspectives on History Culture, Historical Consciousness and Didactics of History Related to World War II, Bielefeld: Transcript.
Corneliβen C. (2003), „Was heiβt Erinnerungskultur? Begriff – Methoden – Perspektiven”, Geschichte in Wissenschaft und Unterrricht, 54, s. 548–563.
Demantowsky M. (2005), „Geschichtskultur und Erinnerungskultur – zwei Konzeptionen des einen Gegenstandes. Historischer Hintergrund und exemplarischer Vergleich”, Geschichte, Politik und ihre Didaktik, 33, s. 11–20.
Guenée B. (1980), Histoire et culture historique dans l’Occident medieval, Paris: Aubier-Montaigne.
Hasberg W. (2004), „Erinnerungskultur – Geschichtskultur, Kulturelles Gedächtnis – Geschichtsbewusstsein. 10 Aphorismen zu begrifflichen Problemfeldern”, Zeitschrift für Geschichtsdidaktik, 3, s. 198–207.
Hockerts H.G. (2002), „Zugänge zur Zeitgeschichte. Primärerfahrung, Erinnerungskultur, Geschichtswissenschaft”, w: K.H. Jarausch, M. Sabrow (red.), Verletztes Gedächtnis. Erinnerungskultur und Zeitgeschichte im Konflikt, Frankfurt am Main: Campus Verlag , s. 39–73.
Karlsson K.-G. (2004), „Making sense of the Holocaust after sixty years. An introduction”, w: K.-G. Karlsson, U. Zander (red.), Holocaust Heritage. Inquiries into European Historical Culture, Malmö: Sekel, s. 9–34.
Karlsson K.-G. (2006), „Introduction”, w: K.-G. Karlsson, U. Zander (red.), The Holocaust Post-War Battlefields. Genocide as Historical Culture, Malmö: Sekel, s. 9–20.
Kürbisówna B. (1958), „Problem kultury historycznej w Polsce średniowiecznej”, w: Pamiętnik VIII Powszechnego Zjazdu Historyków Polskich w Krakowie 14–17 września 1958 r., t. I, Warszawa: Polskie Towarzystwo Historyczne, s. 65–77.
Rosenzweig R., Thelen D. (red.) (1998), The Presence of the Past: Popular Uses of History in American Life, New York: Columbia University Press.
Rüsen J. (1992), „Geschichtskultur als Forschungsproblem”, w: K. Fröhlich, H.T. Grütter, J. Rüsen (red.), Geschichtskultur, Pfaffenweiler: Centaurus-Verlagsgesellschaft, s. 39–50.
Rüsen J. (2008), „Was ist Geschichtskultur? Überlegungen zu einer neuen Art, über Geschichte nachzudenken”, w: tegoż, Historische Orientierung. Über die Arbeit des Geschichtsbewußtseins, sich in der Zeit zurechtzufinden, wyd. 2, Schwalbach, Taunus: Wochenschau, s. 233–258.
Rüsen, J. (2014), Dydaktyka: Teorie i metody, tłum. R. Żytyniec, w: Myślenie historyczne, red. R. Traba, H. Thünemann, t. 1, Poznań: Wydawnictwo Nauka i Innowacja [w przygotowaniu].
Szpociński A. (2010), „Współczesna kultura historyczna”, Kultura Współczesna, 1 (63), s. 9–17.
Thelen D. (1998), „A participatory historical culture”, w: R. Rosenzweig, D. Thelen (red.), The Presence of the Past: Popular Uses of History in American Life, New York: Columbia University Press, s. 190–208.
Zakrzewski S. (1908), Zagadnienia historyczne, Lwów: H. Altenberg.
Małgorzata Pakier, Kultura historyczna, w: Modi memorandi. Leksykon kultury pamięci, red. Magdalena Saryusz-Wolska, Robert Traba, współpraca: Joanna Kalicka, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe Scholar, 2014, s. 201-204.
