Termin pochodzi od wieloznacznego łac. cultus, oznaczającego również hołd, cześć, uwielbienie; przejawy czci wynikającej z przekonania o nadzwyczajnej wartości przedmiotu kultu. Odnosi się zarówno do praktyk religijnych, jak i świeckich, zawsze pozostając związany z pamięcią w tym sensie, że wiara lub przekonanie decydują o konieczności czczenia, czyli w istocie pamiętania o czymś, co uznawane jest za szczególną wartość. Kult jako → upamiętnianie i aktualizacja wydarzeń z przeszłości (mitycznej [→ mit] lub historycznej [→ historia]) zapewnia człowiekowi poczucie ciągłość w → czasie. Praktykowanie kultu łączy się bardzo często z koniecznością wtajemniczenia, które najczęściej ma charakter obrzędu przejścia (np. kulty misteryjne).
Nowoczesne naukowe podejście do religii uznawało kult i wiarę za jej dwa podstawowe składniki, wskazując, że kult to sfera praktyk, o których religijnym charakterze decyduje wiara. Brytyjski antropolog James George Frazer (1854–1941) w dziele Złota gałąź [1890] podkreślał z naciskiem uprzedniość i nadrzędność wiary religijnej wobec kultu (Frazer 1969). W podobnym duchu niemiecki socjolog Max Weber (1864–1920) wprowadził rozróżnienie na „kult” i „czary”, łącząc ten pierwszy z religią, a te drugie z magią (Weber 2002 [1922]: 334 i nast.). Zdając sobie sprawę z idealnego charakteru rozróżnienia między magią i religią, Weber podkreślał, że prawie zawsze → rytuały kultu religijnego zawierają „masę magicznych elementów”, a modlitwa i cześć łączą się z zabiegami opartymi na „magicznym przymuszeniu”. Stan taki był jego zdaniem skutkiem „adaptacji religijności dla potrzeb mas”, która prowadziła do „przeobrażenia religijności kultowej w czyste czary” (tamże: 380). Obierając inny tok rozumowania i sięgając po odmienny materiał empiryczny, kwestiami kultu zajmował się też francuski socjolog Émile Durkheim (1858–1917). Rozumiał on kult zarówno jako „system znaków wyrażający wiarę na zewnątrz”, jak i „zbiór środków wiarę kreujących i co pewien czas odtwarzających” (Durkheim 1990 [1912]: 399). Funkcja tak rozumianego kultu to „zacieśnienie więzi łączących wyznawcę z bogiem”, co w istocie oznacza, że zacieśnione zostają „więzi łączące jednostkę ze społeczeństwem, którego jest członkiem, ponieważ bóg to jedynie upostaciowane wyobrażenie społeczeństwa” (tamże: 218).
Reprezentowane przez większość zachodnich religioznawców poglądy na kwestię nadrzędności wiary wobec kultu skrytykował amerykański antropolog Talal Asad. W książce Genealogies of Religion [1993] wskazał on na etnocentryzm tej perspektywy i jej nowoczesne, genetycznie chrześcijańskie, przede wszystkim protestanckie uwarunkowania. Zdaniem Asada kult nie tyle jest „wyrazem wiary”, ile samą żywą wiarą religijną. Zwrócił on uwagę, że przy zawieszeniu etnocentrycznej perspektywy nowoczesnej w pełni uprawniona jest optyka znosząca dychotomiczny podział na wiarę i kult, który okazuje się sednem religii (Asad 1993).
Poza kontekstem czysto religijnym badano kult w odniesieniu do postaci → bohaterów, herosów i przywódców, uwypuklając to, że kult bohatera wynika ze społecznych funkcji jego postaci, która uosabia raczej dążenia i aspiracje czczącej go grupy niż jej status quo. Polski socjolog Stefan Czarnowski (1879–1937) podkreślał silny związek kultu bohatera z → tożsamością grupową. Uważał, że grupa otacza bohatera kultem, ponieważ czerpie korzyści z jego siły i czynów, nawet jeśli oznaczają one przekroczenie norm porządku społecznego, którym podlegają jej członkowie: odnoszą oni np. „korzyści z bezbożności bohatera dzięki tajemnicom, które odsłonił” (Czarnowski 1956: 23). Cześć oddawana pamięci o bohaterze i jego czynach stanowi istotny czynnik spajający wspólnotę i ułatwiający transmisję cennych dla niej wartości w czasie.
Natomiast administracyjny nakaz czczenia żyjących przywódców oparty na totalitarnych ideologiach nowoczesnych nazywa się „kultem jednostki” (termin ten wprowadził radziecki polityk Nikita Chruszczow [1894–1971], który użył go, krytykując Stalina na XX Zjeździe KPZR w 1956 r.). Mianem kultu określa się też współcześnie uwielbienie okazywane celebrytom, które pod względem struktur narracyjnych czy funkcji społecznych – także w zakresie transgresji przyjętych norm – przypomina kult bohaterów.
Związek kultu z tożsamością i → pamięcią zbiorową występuje w specyficznie nowoczesnym zjawisku, jakim jest kult → zabytków. Z perspektywy teoretycznej próbował zanalizować to zjawisko w 1903 r. austriacki historyk sztuki Alois Riegl (1858–1905), który opisał cztery różne wartości stanowiące jego podstawę: wartość historyczną, artystyczną, starożytniczą i upamiętniającą (Kosiewski, Krawczyk 2002: 191–202). Riegl wskazał społeczno-historyczne mechanizmy konstruowania tych wartości oraz podstawową potrzebę, na którą stanowią odpowiedź – potrzebę ciągłości w czasie, która jest niezbędna w procesie kształtowania tożsamości zarówno w wymiarze jednostkowym, jak i zbiorowym. Sam zabytek to właśnie materialne potwierdzenie tej czasowej ciągłości, a kult zabytków, który obejmuje rozpoznawanie ich wartości, zwiedzanie i konserwację, staje się istotnym elementem w konstrukcji nowoczesnych tożsamości zbiorowych, w tym także narodowych (→ naród).
Ewa Klekot
Hasła pokrewne: bohater, religia, sacrum, upamiętnianie, zabytek
Bibliografia
Asad T. (1993), Genealogies of Religion. Disciplines and Reasons of Power in Christianity and Islam, Baltimore, London: John Hopkins UP.
Czarnowski S. (1956), Kult bohaterów i jego społeczne podłoże. Święty Patryk bohater narodowy Irlandii, tłum. A. Glinczanka, Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe.
Durkheim É. (1990), Elementarne formy życia religijnego. System totemizmu w Australii, tłum. A. Zadrożyńska, Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe.
Frazer J.G. (1969), Złota gałąź, tłum. H. Krzeczkowski, Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy.
Kosiewski P., Krawczyk J. (red.) (2002), Zabytek i historia: wokół problemów konserwacji i ochrony zabytków w XIX wieku. Antologia, Warszawa: Oficyna Wydawnicza „Mówią Wieki”.
Weber M. (2002), Gospodarka i społeczeństwo. Zarys socjologii rozumiejącej, tłum. D. Lachowska, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN.
Ewa Klekot, Kult, w: Modi memorandi. Leksykon kultury pamięci, red. Magdalena Saryusz-Wolska, Robert Traba, współpraca: Joanna Kalicka, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe Scholar, 2014, s. 199-201.
