Zespół wyselekcjonowanych przedmiotów naturalnych lub wytworów ludzkiej działalności, wyłączonych z przestrzeni użytkowej i połączonych wspólną reprezentatywną cechą, na podstawie której zbiór postrzegany jest jako określona całość, składająca się z poszczególnych elementów wzajemnie się dopełniających i dookreślających. Bliższy wgląd w → historię pozwala dostrzec pierwsze akty zbieractwa już w zachowaniach człowieka prehistorycznego. Wraz z rozwojem cywilizacyjnym przybiera ono coraz bardziej systematyczny wyraz, czego przykładem służą zbiory antyczne, skarbce średniowiecznych kościołów, kolekcje renesansowe, gabinety osobliwości czy nieco późniejsze → muzea prywatne i publiczne. Mogą one być co prawda rozumiane jako moment koronujący kolekcję, lecz nie jako wieńczący proces kolekcjonerstwa: selekcjonowania, gromadzenia i przechowywania tego, co zgromadzone. Pojęcie kolekcji i towarzyszące jej aktywności można analizować z wielu perspektyw: historycznej, artystycznej, psychologicznej, socjologicznej czy poznawczej – wówczas, gdy celem będzie zbiór uporządkowany, pozwalający wyrobić sobie pogląd naukowy, ekonomiczny czy ideologiczny na określony temat (np. historii naturalnej).
Kolekcja może obejmować dowolny zbiór przedmiotów wybranych przez kolekcjonera: od dzieł sztuki po najbardziej trywialne przedmioty. W każdym przypadku reprezentuje zbiór przedmiotów pozbawionych ich pierwotnego kontekstu, ustanowiony według zamysłu kolekcjonera. Przykład tego typu kolekcji stanowią gabinety osobliwości, z których wyłoniły się z czasem kolekcje systematyczne. Należy jednak rozróżnić między kolekcją prywatną a publiczną. Ta pierwsza zamyka się w przestrzeni prywatnej, realizując indywidualne upodobania i subiektywne wartościowanie. Druga zaś wkracza w przestrzeń dyskursu → muzeum i prowadzi do → instytucjonalizacji kolekcji. W tym obszarze kolekcja pełni dodatkowe funkcje, powiązane z rolą muzeum: nabiera wartości → dziedzictwa kulturowego, czego najlepszym przykładem są zbiory Muzeum Narodowego. Wiele kolekcji publicznych to dary prywatnych kolekcjonerów; m.in. British Museum powstało na bazie zbiorów ofiarowanych przez kolekcjonera Hansa Sloana w połowie XVIII w.
Kolekcję i kolekcjonowanie należy postrzegać jako stały mechanizm towarzyszący rozwojowi kultury. Będąc szczególnym rodzajem → dyskursu, kolekcja odzwierciedla rozwój kultury i warunki kulturowe, określające znaczenie kolekcjonowania w danym czasie historycznym, uprzywilejowanie pewnych przedmiotów oraz towarzyszące im przemiany świadomościowe i światopoglądowe. Zbiory, sposób i powód ich gromadzenia odzwierciedlają światopogląd danej epoki i jej zainteresowania. Takie stanowisko reprezentuje m.in. Krzysztof Pomian, który przedstawił rozwój kolekcjonerstwa na przełomie XVI i XVII w. (Pomian 1996). Natomiast według Jamesa Clifforda kolekcjonerstwo prowadzi do rozwinięcia i ugruntowania → tożsamości kulturowej (Clifford 2000 [1988]).
Pomian, poszukując uniwersalnych wartości związanych z kolekcjonerstwem, rozważa kolekcje w kategoriach → sacrum i profanum, widzialnego i niewidzialnego, dostrzegając w nich środek pozwalający na łączność między sferą doczesną – widzialną, oraz wieczną – niewidzialną, a także jedność Kosmosu. Przyczynkiem do rozważania kolekcji w tych kategoriach jest pojęcie → semioforów.
Szczególny rodzaj kolekcji stanowi zbiór pamiątkowy (→ pamiątka), którego istotą jest przechowywana przez przedmiot → pamięć zbiorowa lub → pamięć indywidualna. Podstawową funkcją takich przedmiotów jest ocalenie przed → zapomnieniem i przechowanie dla potomnych. Do tej grupy przypisać należy wszystkie kolekcje poświęcone postaciom lub wydarzeniom historycznym. Osobne miejsce zajmują prywatne pamiątki – zgromadzone, stają się one materialnym wyrazem indywidualnego → wspomnienia.
Jako przedmiot refleksji filozoficznej kolekcja najpełniejszy wyraz zyskała w myśli Waltera Benjamina (1892–1940), wpisując się w utopijny projekt zbawienia jednostki i kierując się ku alegorycznej wizji świata. W ujęciu Benjamina kolekcja jest nie tyle zbiorem wyselekcjonowanych i uporządkowanych przedmiotów, ile tego, co poprzez rzeczy przemawia i dzięki czemu kolekcjoner zyskuje dostęp do świata. Benjamin rozgranicza „kolekcję melancholijną”, zapośredniczoną przez wspomnienie, oraz „kolekcję radosną”, impulsem tworzenia której jest działanie destrukcyjne, prowadzące do stworzenia nowego porządku. W obu przypadkach, mimo dzielącej je różnicy, cel jest ten sam: ratowania tego, co utracone; odzyskania świata → doświadczenia auratycznego (→ aura). Kolekcja melancholijna wyraża się poprzez zapośredniczoną przez nią → przeszłość, zgodnie z wyznawanym przez Benjamina przekonaniem, iż źródłem życia kontemplacyjnego jest pamięć jako wspomnienie dotyczące tego, co zostało zapomniane. → Melancholia pozwala sięgnąć poza przedmiot, uchwycić go w świetle czasu przeszłego, wniknąć w jego dzieje, związki i relacje, we wszystko to, co go współtworzyło i kształtowało, aż w końcu pozostawiło na nim swoje → ślady. To myślenie fragmentami, przebłyskami tego, co osadza się na dnie pamięci. Wspomnienie nie istnieje samo przez się – wymaga impulsu, rodzaju przywołania. Materializuje się w tym, co naprowadza na jego trop; wymaga śladu jako danych zmysłowych (ledwo uchwytne wrażenie, odczucie, impresja) lub materialnych (przedmioty w kolekcji). W tym sensie kolekcja pozwala zrekonstruować utracone doświadczenie. Kluczem do niego jest pamiątka, która ma swoje stałe miejsce w przestrzeni prywatnej. Nie ma ona żadnej wartości obiektywnej, funkcjonalnej czy użytkowej, z wyjątkiem znaczenia nacechowanego emocjami (→ afekt). Można ją określić pamiątką indywidualnych, jednostkowych doświadczeń, do których droga prowadzi przez wspomnienie. U Benjamina kolekcja nabiera nowego wydźwięku, tym bowiem, co implicite przez nią przemawia, jest zespół znaczeń i sensów, ale także wspomnień i wrażeń (Benjamin 2005 [1982]).
Beata Frydryczak
Hasła pokrewne: melancholia, muzeum, pamiątka, rzecz, semiofor
Bibliografia
Benjamin W. (2005), Pasaże, tłum. I. Kania, posłowie Z. Bauman, Kraków: Wydawnictwo Literackie.
Clifford J. (2000), „O kolekcjonowaniu sztuki i kultury”, tłum. J. Iracka, w: J. Clifford, Kłopoty z kulturą. Dwudziestowieczna etnografia, literatura i sztuka, Warszawa: Wydawnictwo KR, s. 233–271.
Frydryczak B. (2003), Świat jako kolekcja. Próba analizy estetycznej natury nowoczesności, Poznań: Wydawnictwo Humaniora.
Pomian K. (1996), Zbieracze i osobliwości: Paryż – Wenecja XVI–XVIII wiek, tłum. A. Pieńkos, Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy.
Sommer M. (2003), Zbieranie. Próba filozoficznego ujęcia, tłum. J. Merecki, Warszawa: Oficyna Naukowa.
Tańczuk R. (2011), Ars colligendi. Kolekcjonowanie jako forma aktywności kulturalnej, Wrocław: Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego.
Wieczorkiewicz A. (2000), Muzeum ludzkich ciał: anatomia spojrzenia, Gdańsk: Słowo/Obraz terytoria.
Beata Frydryczak, Kolekcja, w: Modi memorandi. Leksykon kultury pamięci, red. Magdalena Saryusz-Wolska, Robert Traba, współpraca: Joanna Kalicka, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe Scholar, 2014, s. 190-192.
