Jeden z podstawowych wymiarów zróżnicowania społeczeństw. Choć wszystkie podejścia teoretyczne za podstawowe dla istnienia klasy przyjmują zróżnicowanie ekonomiczne, nie istnieje jej ogólnie przyjęta definicja. Wspólne dla większości teoretyków jest przekonanie, że klasa to zbiorowość zajmująca określone miejsce w strukturze społecznej, różniąca się od innych trwale pod względem ekonomicznym, politycznym i kulturowym.
Dla Karola Marksa (1818–1883) kwestie klasy społecznej i pamięci nie wiązały się ściśle ze sobą. Podstawowy antagonizm klasowy, zarysowany w Manifeście komunistycznym [1848], prawie nie odnosi się do pamięci. Jednak ekonomiczne analizy Kapitału [1867] prowadzone są w odniesieniu do ogólnego horyzontu eschatologicznego. Pamięć krzywd daje nadzieję na społeczeństwo bezklasowe i inspiruje do walki (Fritsch 2005). Świadomość klasową spaja zbiorowa pamięć wspólnych walk. Niemniej pamięć może też być dla Marksa balastem: w Osiemnastym brumaire’a... [1851] argumentuje on, że proletariat musi porzucić pamięć, gdyż „tradycja wszystkich zmarłych pokoleń ciąży jak zmora na umysłach żyjących” (s. 125).
Kontekst klasowy → pamięci zbiorowej, rozumianej jako pamięć podzielana w średniej wielkości grupach/zbiorowościach, czyli m.in. przez klasy społeczne, przedstawił Maurice Halbwachs (1877–1945) w swoich pracach: Społeczne ramy pamięci [1925] oraz Esquisse d’une psychologie des classes sociales [1938]. Wskazuje on na kluczową rolę przynależności m.in. do klasy społecznej dla kształtowania potrzeb, uczuć czy mentalności. Każda z grup tworzy → społeczne ramy pamięci → pamięci indywidualnej – mamy niemal tyle pamięci zbiorowych, w ilu grupach uczestniczymy. Każda rozwija pogląd na swoje miejsce w społeczeństwie, co staje się podstawą jej istnienia, np. zbiorowa pamięć klasy robotniczej tworzona jest na podstawie samointerpretacji własnej kondycji i poczucia braku uczestnictwa w życiu reszty społeczeństwa (Halbwachs [1938] (1955): 132). Takie rozumienie pamięci bliskie jest pojęciu → tradycji na poziomie grup społecznych.
W obrębie tradycji marksistowskiej rolę kulturowych czynników – w tym pamięci – w kształtowaniu się i politycznej sprawności klasy podjął Antonio Gramsci (1891–1937), opisując → hegemonię jako mechanizm → władzy i budowania jedności klasowej. Pamięć klasy stanowiła ważny punkt odniesienia dla historyków z brytyjskiej Communist Party Historians Group. Postrzegali oni własne badania jako interwencję w bieżącą pamięć ludową. Raphaela Samuela (1934–1996) interesowała → przeszłość czynna w kulturze różnych grup społecznych. W ujęciu E.P. Thompsona (1924–1993) pamięć stanowiła ważny element tworzenia klasy. Zmityzowana pamięć rewolucyjnych wydarzeń czy też (częściowo wyobrażona) pamięć o rzemieślniczej przeszłości i związane z nią poczucie utraty własnej pozycji (Bauman 1982: 92–93) odgrywały ważną rolę w formowaniu się klasy robotniczej.
Marksiści z kręgu włoskiego operaismo, zastanawiając się nad warunkami politycznej aktywności klasy robotniczej, zwrócili uwagę na transmisję i filtrację pamięci jako ważny czynnik kształtujący → doświadczenie produkcji. Z jednej strony, odmienne → biografie różniły robotników z kolejnych pokoleń, fragmentując klasę, z drugiej strony elementy wspólne umożliwiały międzypokoleniową → reprodukcję antagonizmu klasowego i odnawianie politycznego składu klasowego (Wright 2002: 76).
Według Pierre’a Bourdieu (1930–2002), pamięć różnic społecznych wyraża z kolei habitus, generujący schemat podejmowanych przez jednostkę praktyk i pozwalający na reprodukcję klasowej pamięci – jest jej → nośnikiem. Pojęcie przeciw-historii (→ przeciw-pamięć) zaproponowane przez Michela Foucaulta (1926–1984) odnosi się także do klasowego cięcia w obrębie jednej wspólnoty.
W kulturze nowego kapitalizmu rola pamięci klasy zmieniła się – kultura organizacyjna zniechęca do → pamiętania – klasowe koordynaty pamięci tracą na znaczeniu, ustępując miejsca pamięci zorientowanej na indywidualną karierę, co jest formą politycznej demobilizacji klasy (Sennett 1998).
Również tradycje wynalezione są narzędziami zarządzania i kontroli o wymiarze klasowym. Studia związane z pamięcią publiczną i → polityką historyczną zwracają uwagę na to, że pamięć tudzież → niepamięć kształtowana jest przez hegemoniczne klasy społeczne. Nowsze ujęcia pamięci publicznej wskazują, iż może ona być zarazem wielogłosowa i hegemoniczna, odzwierciedlając pamięć różnych klas i reprodukując ich hierarchiczną strukturę.
Z czasem pojawiły się badania nad historiami grup podrzędnych, historiami niekonwencjonalnymi, pamięcią opozycyjną jako zorientowanymi na pamięć marginalizowanych i uciśnionych, a więc także najniższych klas społecznych. Starano się uwypuklić potencjał emancypacyjny badań nad pamięcią innych grup, wyodrębnionych przez → rasę czy → płeć (gender).
Kwestie klasy podejmują także studia nad → historią mówioną: od lat 60. XX w. w Wielkiej Brytanii po badania włoskie (środowisko Quaderni Storici). Badacze ci zwracają uwagę, że w pamięci o politycznym niepowodzeniu wśród klasy robotniczej ważną rolę odgrywa potencjalność bliskiej, choć niezrealizowanej historii, „uchronii” (Portelli 1990).
Wiktor Marzec, Agata Zysiak
Hasła pokrewne: hegemonia, historia ratownicza, reprodukcja, społeczne ramy pamięci, władza
Bibliografia
Bauman Z. (1982), Memories of Class. The Pre-history and After-life of Class, London, Boston: Routledge & Kegan Paul.
Fritsch M. (2005), The Promise of Memory, History and Politics in Marx, Benjamin, and Derrida, New York: State University of New York Press.
Halbwachs M. (1955), Esquisse d‘une psychologie des classes sociales, Paris: Riviere.
Halbwachs M. (2008), Społeczne ramy pamięci, tłum. M. Król, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN.
Halbwachs, Maurice (1955), Esquisse d'une psychologie des classes sociales, Riviere: Paris.
Portelli A. (1990), The Death of Luigi Trastulli, and Other Stories: Form and Meaning in Oral History, New York: State University of New York Press.
Sennett R. (1998), „Disturbing memories”, w: P. Fara, K. Patterson (red.), Memory, New York: Cambridge University Press, s. 10–26.
Wright S. (2002), Storming Heaven: Class Composition and Struggle in Italian Autonomist Marxism, London: Pluto Press.
Wiktor Marzec, Agata Zysiak, Klasa społeczna, w: Modi memorandi. Leksykon kultury pamięci, red. Magdalena Saryusz-Wolska, Robert Traba, współpraca: Joanna Kalicka, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe Scholar, 2014, s.188-190.
