O znaczeniu tej kategorii dla polskiej refleksji nad → pamięcią zbiorową zadecydował głównie wkład Niny Assorodobraj-Kuli (1908–1999) w jego konceptualizację i egzemplifikację, wniesiony w latach 60. XX w., gdy ona rozpoczęła prekursorskie badania ankietowe nad → świadomością historyczną. Historia żywa w rozumieniu Assorodobraj-Kuli oznaczała sposób obecności → przeszłości w aktualnej świadomości społecznej danej grupy, przy czym świadomość ta przybiera formę autorefleksyjnej teorii, tworzonej przez tę grupę (Assorodobraj 1963: 9). Rozpoznanie historii żywej autorka wywodzi z rozważań socjologów idei, m.in.: Émile’a Durkheima (1858–1917) i Marcela Maussa (1872–1950) oraz z badań antropologów kultury: Claude’a Lévi-Straussa (1908–2009) i Stefana Czarnowskiego (1879–1937). Jej zdaniem dla badaczy historii żywej nieistotna jest prawdziwość faktów i uogólnień zawartych w różnych wytworach i formach aktywności treści historycznych (takich jak → mity genealogiczne, legendy początków, eposy bohaterskie i historyczne, powieści i dramaty historyczne, malarstwo historyczne, → kult → pomników przeszłości, doktryny historyczne, teorie → władzy i teorie rozwoju). Kluczowe jest dla nich organiczne włączanie tych treści w całość społecznej teorii, będącej autorefleksją danej zbiorowości, gdyż dla historii żywej fundamentalny jest zasięg społecznego rezonansu i związanych z nim emocji (→ afekt) oraz świadomość ciągłości i więzi łączącej z przeszłością.
Assorodobraj-Kula zalicza do form włączania przeszłości do → teraźniejszości, oprócz tworów kulturowych przedmiotowo zobiektywizowanych (takich jak dzieła literackie [→ literatura] i artystyczne [→ sztuka] oraz doktryny historyczne), także zmieniający się historycznie styl życia i obyczajowość (modę, trendy, kulty, jubileusze). Zwraca przy tym uwagę na zjawisko historycznej zmienności treści symboliki kulturowej i społecznej w tych formach. Sformułowana przez nią szeroka definicja całości zjawiska pozwala zaliczyć historię żywą do później rozwiniętych kategorii z pola semantycznego → pamięci zbiorowej, takich jak → pamięć funkcjonalna Aleidy Assmann.
Termin „historia żywa” (Lebendige Geschichte) wystąpił także w latach 80. XX w. na gruncie zachodnioniemieckiej teorii → historii w rozważaniach Jörna Rüsena (1989), bez nawiązania do koncepcji Assorodobraj. Pojawił się on w kontekście zaawansowanej refleksji wokół świadomości historycznej, po zwrocie lingwistycznym, w momencie przesunięcia zainteresowania części niemieckich badaczy historii historiografii ku nowym nurtom. W ujęciu Rüsena (głównego przedstawiciela niemieckiego narratywizmu) „historia żywa” jest częścią koncepcji wyjaśniającej relację poznania (badania przeszłości) i formy (materiału historycznego) w odniesieniu do społecznej funkcji dzieła historycznego. Rüsen, innowacyjny badacz Johanna Gustava Droysena (1808–1884) i jego Grundriss der Historik [1858], tworzy w cyklu swoich prac rodzaj autorskiej teorii historii, której istotą jest złożony sposób traktowania historiografii we współzależności i w zmieniającym się sprzężeniu zwrotnym pomiędzy interesami sfery życiowej, strukturą kognitywną, dziełem historiograficznym oraz jego społeczno-kulturowym oddziaływaniem (Droysen 2003). Rozwinięciem tego problemu staje się konceptualizacja pojęcia → kultury historycznej jako kategorii historycznej (Rüsen 1989: 111–120), którą od tego momentu autor konsekwentnie pogłębia w późniejszych pracach (Rüsen 2008 [1994]).
„Historia żywa” w znaczeniu „przeżywania” przeszłości w teraźniejszości (ang. living history, niem. gelebte Geschichte) pojawia się również w kontekście praktyk społecznych, które uobecniają przeszłość i są wyrazem kultury historycznej danej grupy. W tym kontekście kategoria ta odnosi się do reprezentowania historycznych światów przeszłych przez osoby (specjalistów i amatorów), których ubrania, sprzęt i wyposażenie, pod względem użytych materiałów i stylu, pozwalają na realistyczne przedstawienie danej epoki (→ rekonstrukcje). Działania tego typu wywodzą się z praktyki edukacyjnej → muzeów i zostały zapoczątkowane w Stanach Zjednoczonych w latach 30. XX w. Od lat 90. XX w. historia żywa wychodzi poza przestrzeń fachową i instytucjonalną (uniwersytet, muzeum, skansen) do przestrzeni publicznej, stając się elementem różnego typu przedsięwzięć prywatnych i publicznych. Obecnie rozszerza się zakres pełnionych przez nią funkcji (edukacyjna, polityczna, upamiętniająca, rozrywkowa, komercyjna) oraz możliwych form reprezentacji przeszłości (gra miejska, scena historyczna, festyn historyczny czy archeologiczny, rekonstrukcja zdarzenia, bitwy, pokazy umiejętności grup rekonstrukcyjnych, → inscenizacja). Praktyki te dają obserwatorom i uczestnikom zdarzeń możliwość odczuwania (empatii), przeżywania i „doświadczania” (→ doświadczenie) przeszłości (w wymiarze emocjonalnym) w kontakcie z materialnymi obiektami, zrekonstruowanymi technikami lub procesami (np. archeologia doświadczalna).
Violetta Julkowska
Hasła pokrewne: historia praktyczna, rekonstrukcja, świadomość historyczna
Bibliografia
Assorodobraj N. (1963), „Żywa historia. Świadomość historyczna: symptomy i propozycje badawcze”, Studia Socjologiczne, 2 (9), s. 5–45.
Droysen G. (2003), „Historyka”, w: J. Kałążny (red.), Opowiadanie historii w niemieckiej refleksji teoretycznohistorycznej i literaturoznawczej od oświecenia do współczesności, Poznań: Wydawnictwo Poznańskie, s. 108–150.
Rüsen J. (1989), Lebendige Geschichte. Grundzüge einer Historik III: Formen und Funktionen des historischen Wissens, Göttingen: Vandenhoeck & Ruprecht.
Rüsen J. (2008), Historische Orientierung. Über die Arbeit des Geschichtsbewußtseins, sich in der Zeit zurechtzufinden, Schwalbach: Wochenschau Verlag, s. 233–284.
Szacka B. (2006), Czas przeszły, pamięć, mit, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe Scholar, s. 32–45.
Violetta Julkowska, Historia żywa, w: Modi memorandi. Leksykon kultury pamięci, red. Magdalena Saryusz-Wolska, Robert Traba, współpraca: Joanna Kalicka, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe Scholar, 2014, s. 169-171.
