Opis życia, a zwłaszcza bohaterskiej śmierci, osoby uznanej za świętą. Jest to jeden z najstarszych i najbardziej popularnych sposobów utrwalania wybitnych postaci w pamięci wspólnoty religijnej. Fundamentem do wykształcenia podstawowego gatunku hagiograficznego vitae, w którego skład weszły doniesienia o narodzinach, życiu, męczeństwie, cudach za życia i po śmierci, oraz o translatio (przeniesieniu → szczątków na miejsce → kultu), były początkowo mniejsze formy, zawierające owe informacje, np. miracula.
Zapisy te mają różne formy, jak np. relacje naocznych → świadków, protokoły z przesłuchań męczenników czy opisy przeżyć mistycznych, które służą za podstawę późniejszych, zwykle zbeletryzowanych żywotów świętych. Dużą rolę w popularyzacji postaci świętych odgrywają kalendarze oraz opisy cudów. W tradycji katolickiej te praktyki → upamiętniania znaczących postaci rozwinęły się intensywnie w okresie późnego średniowiecza i przybrały formy legend, a nawet baśni. Protestantyzm odrzucił kult świętych, co doprowadziło do wykształcenia się nowej dziedziny naukowej – hagiografii. Jej podstawowym celem było oczyszczenie opisów życia świętych i błogosławionych z elementów baśniowych i legendarnych w drodze weryfikacji z historycznymi dokumentami o kandydatach na ołtarze. Katolicki proces beatyfikacyjny (prowadzący do ogłoszenia danej osoby błogosławioną) i kanonizacyjny (kolejny etap zwieńczony ogłoszeniem świętości) został poddany rygorystycznym procedurom, w których istotną rolę odgrywał advocatus diaboli, czyli krytyczny świadek, którego zadaniem było wychwycenie możliwych nadużyć i nieprawidłowości proceduralnych.
Intensywny rozwój hagiografii nastąpił u schyłku średniowiecza, kiedy pamięć o kanonizacjach stała się środkiem utrwalania wpływów zakonów (kanonizacja założycieli i głównych postaci) i popularyzowanych przez nie modeli pobożności. W krajach katolickich ważną rolę odgrywało kanonizowanie świętych narodowych, których ogłaszano patronami całego kraju. Z czasem literatura hagiograficzna awansowała też do najchętniej czytywanej. Za przykład mogą posłużyć Żywoty świętych [1579] Piotra Skargi (1536–1612). To właśnie ten rodzaj piśmiennictwa wpłynął na kształtowanie → zbiorowej pamięci religijnej. W dzisiejszej Polsce kult błogosławionego Jana Pawła II (1920–2005) wpisuje się w ten tradycyjny model religijności katolickiej. Inny typ refleksji nad miejscem hagiografii w kulturze polskiej proponuje Zbigniew Mikołejko w książce Żywoty świętych poprawione (Mikołejko 2000), w której zwraca uwagę na konieczność wpisania ich w szerszy kontekst kulturowy oraz potrzebę rewizji niektórych uświęconych postaci (np. Piotra Skargi).
W kontekście pamięci zbiorowej szczególnym przypadkiem jest opisywany przez Stefana Czarnowskiego (1879–1937) św. Patryk. „Hagiografia – pisze uczony – zajęła na koniec w życiu intelektualnym społeczeństw chrześcijańskich miejsce analogiczne, jakie przysługiwało niegdyś epopei” (Czarnowski 1956 [1911]: 224). Opisywany w hagiograficznym dziele święty-bohater wciela się w rolę narodowej ikony (oprócz św. Patryka w Irlandii Czarnowski podaje przykłady św. Jerzego w Anglii czy Joanny d’Arc we Francji), który umacnia zbiorowe wyobrażenia o przeszłości, staje się punktem krystalizacji → tożsamości społecznej czy – jak powiedzielibyśmy dziś → miejscem pamięci (Traba 2009: 184).
Stanisław Obirek
Hasła pokrewne: pismo, relikwia, sacrum
Bibliografia
Czarnowski S. (1956), „Kult bohaterów i jego społeczne podłoże. Święty Patryk bohater narodowy Irlandii”, tłum. A. Glinczanka, w: S. Czarnowski, Dzieła, t. IV, Warszawa: PWN.
Mikołejko Z. (2000), Żywoty świętych poprawione, Warszawa: Wydawnictwo W.A.B.
Skarga P. (2011), Żywoty świętych polskich, Kraków: Wydawnictwo WAM.
Traba R. (2009), „Aktualność teorii Stefana Czarnowskiego dla współczesnej refleksji historycznej. Szkic do portretu socjologa”, w: R. Traba, Przeszłość w teraźniejszości. Polskie spory o historię na początku XXI wieku, Poznań: Wydawnictwo Poznańskie, s. 182–197.
Stanisław Obirek, Hagiografia, w: Modi memorandi. Leksykon kultury pamięci, red. Magdalena Saryusz-Wolska, Robert Traba, współpraca: Joanna Kalicka, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe Scholar, 2014, s. 148-149.
