William Henry Fox Talbot (1800–1877) w liście do syna (1833; Schaaf 1992: 49) pisał, że chciałby dysponować narzędziem uwiecznienia → obrazu przemijającego → czasu. Wynalazek fotografii (1839) szybko utożsamiono z pamięcią: Nicéphore Niépce (1765–1833) zatytułował artykuł, w którym przedstawił swój wynalazek, Pamięć heliografii (Niépce 1980 [1839]: 5), a Oliver Wendell Holmes (1809–1894) pisał o „lustrze z pamięcią” (Holmes 1980 [1859]: 74), podkreślając zdolność fotograficznego obrazu do zatrzymywania złudzenia realności. XIX-wieczne praktyki → upamiętniania reprezentuje fotografia młodej kobiety (Marie Spartali) autorstwa Julii Margaret Cameron (1815–1879) zatytułowana Mnemosyne [1868]. Matka Muz, ze sznurem paciorków w ręku, symbolizuje → pracę pamięci, porządkującej czas (Batchen 2004: 8). Synonimiczne traktowanie fotografii i pamięci wyraża ówczesna reklama Kodaka, zachęcająca użytkowników do zachowania → wspomnień, które inaczej byłyby utracone. Praktyki takie jak carte-de-visite, ambrotypie wykonywane osobom zmarłym, biżuteria zawierająca fotograficzne miniatury oraz foto-relikwiarze zmieniają fotografię w przedmiot osobisty, → pamiątkę po bliskich, niemal → fetysz. W XX w. obraz fotograficzny jako wizualny odpowiednik pamięci funkcjonuje zarówno w codziennym użyciu (fotografia albumowa, dokumentalna), jak też w teoriach fotografii. Fotografia jest dwuznaczną → metaforą – pamięci lub → zapomnienia – w filozofii, → literaturze, → filmie i dziełach plastycznych (→ sztuka).
Walter Benjamin (1892–1940), stawiając tezę o upadku → aury dzieła sztuki, zauważył, że w niektórych fotografiach (np. dagerotypiach) aura scalająca niepowtarzalność i trwanie zachowuje pamięć o portretowanych (Benjamin 1996 [1931]: 117). Siegfried Kracauer (1889–1966) zwracał uwagę na odmienny rodzaj organizacji obrazu wspomnień i fotografii: fotografia zawiera wiele informacji, przekazywanych w sposób spójny, pamięć zaś jest cząstkowa, subiektywna i zmienna w czasie – bliższa fikcji (Kracauer 2008 [1960]).
Rozważania nad związkiem pamięci i fotografii podjęły semiologia i fenomenologia. Edgar Morin stwierdził, że zdjęcia odgrywają rolę pamiątki i wspomnienia (souvenir), przedłużają w wyobrażeniu człowieka jego obecność. Obraz to wspomnienie uwolnione od właściciela (Morin 1975: 33).
Dla Susan Sontag (1933–2004) fotografia stanowiła memento mori, czyli melancholijne (→ melancholia) → świadectwo przemijania (Sontag 1986: 21). W książce O fotografii [1973] zauważyła ona, że fotografie wpływają na kształt wspomnień, ponieważ potwierdzają istnienie przedmiotu i zastępują obraz rzeczywistości. Pamiętamy, dlatego że zdjęcia są wydobytymi z ciągłości jednostkami czasu. W Świetle obrazu [1980] Rolanda Barthes’a (1915–1980) fotografia blokuje obraz wydarzenia w pamięci, powodując, że zawsze będzie ono dla nas wyglądało tak, jak na zdjęciu (Barthes 1996: 155). Jacques Derrida (1930–2004) pisał, że dzięki fotografii nieobecna → przeszłość nawiedza nas jak duch osoby zmarłej (Derrida 2001 [1980]: 282). Fotografię jako wspomnienie nieobecnych eksponowaliTadeusz Kantor (1915–1990) w spektaklu Wielopole, Wielopole (1981) i Christian Boltanski w fotograficznych obiektach.
Teorie i sztuka od lat 80. XX w. różnicują związki pamięci z fotografią, poddając je krytycznej analizie. Postmodernizm eksponuje autotematyzm i → intertekstualność medium poprzez wydobywanie z historii fotografii przykładów mise-en-scène (obrazów w obrazach) w pracach Richarda Prince’a, Sherrie Levine, Cindy Sherman, a także surrealistów, np. George’a Brassaïa (1899–1984). Analizuje się rolę fotograficznego → archiwum jako narzędzia kontroli nad społeczeństwem i jego pamięcią (John Tagg, Allan Sekula). W badaniach nad → postpamięcią fotografia służy konstruowaniu obrazu → historii i wizerunku rodziny. Kwestionowana jest jednoznaczność materiału wizualnego jako → świadectwa (Struk 2007). Oparty na przezroczach z getta łódzkiego film Dariusza Jabłońskiego Fotoamator [1998] stawia problem moralnej odpowiedzialności za obraz. Zbigniew Libera w Pozytywach [2004] podkreślał znaczenie → optycznej nieświadomości.
U schyłku XX w. fotografia jest metaforą pamięci (Stiegler 2009: 163) i tożsamości, co staje się popularnym motywem w filmie (np. Łowca androidów (Blade Runner [1982]) Ridleya Scotta i Memento [2000] Christophera Nolana).
W epoce cyfrowej pamięć (→ digitalizacja) to pojęcie operacyjne odnoszące się do pojemności karty pamięci, ale także magazyn informacji (Flusser 2004: 73), które można łatwo przetwarzać w programach komputerowych. Świadomość manipulacji podważa wiarę w obiektywizm i → autentyczność fotograficznego dokumentu (Mitchell 1994). Internet i aparaty w telefonach komórkowych sprzyjają proliferacji wizualnych wspomnień: powodują ich nietrwałość, ale także pozwalają się nimi dzielić.
Marianna Michałowska
Hasła pokrewne: archiwum, melancholia, obraz, postpamięć, świadectwo
Bibliografia
Barthes R. (1996), Światło obrazu, tłum. J. Trznadel, Warszawa: Wydawnictwo KR.
Batchen G. (2004), Forget Me Not. Photography & Remembrance, New York: Princeton Architectural Press.
Benjamin W. (1996), „Mała historia fotografii”, tłum. J. Sikorski, w: H. Orłowski (red.), Anioł Historii, Poznań: Wydawnictwo Poznańskie, s. 105–124.
Derrida J. (2001), The Work of Mourning, tłum. P.-A. Brault, M. Naas, Chicago: University of Chicago Press.
Flusser V. (2004), Ku filozofii fotografii, tłum. J. Maniecki, Katowice: Akademia Sztuk Pięknych.
Holmes O.W. (1980), „The stereoscope and the stereograph”, w: A. Trachtenberg (red.), Classic Essays on Photography, New Haven: Leete’s Island Books.
Kracauer S. (2008), Teoria filmu: wyzwolenie materialnej rzeczywistości, tłum. W. Wertenstein, Gdańsk: Słowo/obraz Terytoria.
Mitchell W.J. (1994), The Reconfigured Eye. Visual Truth in the Post-Photographic Era, Cambridge, MA, London, England: MIT Press.
Morin E. (1975), Kino i wyobraźnia, tłum. K. Eberhardt, Warszawa: PIW.
Niépce J.N. (1980), „Memoire on the heliograph”, w: A. Trachtenberg (red.), Classic Essays on Photography, New Haven: Leete’s Island Books.
Schaaf Larry J. (1992), Out of the Shadows: Herschel, Talbot & the Invention of Photography, New Haven: Yale University Press.
Sontag S. (1986), O fotografii, tłum. S. Magala, Warszawa: Wydawnictwa Artystyczne i Filmowe.
Stiegler B. (2009), Obrazy fotografii. Album metafor fotograficznych, tłum. J. Czudec, Kraków: Universitas.
Struk J. (2007), Holokaust w fotografiach, tłum. M. Antosiewicz, Warszawa: Prószyński i S-ka.
Marianna Michałowska, Fotografia, w: Modi memorandi. Leksykon kultury pamięci, red. Magdalena Saryusz-Wolska, Robert Traba, współpraca: Joanna Kalicka, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe Scholar, 2014, s. 140-141.
