Pojęcie, choć przez większość języków zapożyczone z francuskiego (fétiche), wywodzi się z języka portugalskiego (feitiço – urok, czar): w ten sposób od XV w. portugalscy podróżnicy określali przedmioty kultu plemion Afryki Zachodniej. Oznacza przedmiot, któremu przypisuje się wyjątkowe, nadnaturalne właściwości. Pojęcia fetysza i fetyszyzmu jako → kultu fetyszów pojawiły się w XVIII-wiecznych, oświeceniowych studiach religioznawczych (Charles de Brosses [1709–1777]). Następnie w drugiej połowie XIX w. zasiliły słowniki ekonomii (Karol Marks [1818–1883]) oraz psychiatrii i seksuologii (Alfred Binet [1857–1911], Jean-Martin Charcot [1825–1893], Richard von Krafft-Ebing [1840–1902]), a w końcu psychoanalizy (Sigmund Freud [1856–1939]).
W swoim studium de Brosses przedstawił pionierskie, ewolucjonistyczne ujęcie historycznego rozwoju religii, od form prostych i konkretnych do bardziej wysublimowanych i abstrakcyjnych (de Brosses 1992 [1760]). Uznał przy tym fetyszyzm za najbardziej prymitywny, bezpośredni, „dziecinny” rodzaj kultu, który historycznie ustąpił politeizmowi, a następnie monoteizmowi. Fetysz – pisał – to „materialny przedmiot [lub zwierzę], który zechce spodobać się jakiemuś ludowi albo pojedynczej osobie i zostaje przez nią wybrany, a następnie uroczyście poświęcony przez kapłanów” (tamże: 8) W ten sam sposób – jako archaiczną, najprostszą formę religii – postrzegali fetyszyzm m.in. Georg Wilhelm Friedrich Hegel (1770–1831) i August Comte (1798–1857).
Karol Marks, uważny czytelnik de Brossesa (Marx 1992 [1842]), jako pierwszy przeszczepił pojęcia fetysza i fetyszyzmu do innego → dyskursu, dowodząc w pierwszym tomie Kapitału (Marx 1970 [1867]) analogii między fetyszem a towarem w kapitalistycznym systemie produkcji. Tak jak moc fetysza nie płynie z niego samego, a ze społeczności, która otacza go kultem, tak towary i ich stosunek wartości nie wynikają z fizycznej natury rzeczy i relacji między nimi, lecz ze stosunków społecznych, które się w nich materializują (tamże: 92–93).
Kariera pojęcia fetysza w psychiatrii i seksuologii rozpoczęła się wraz ze studium Alfreda Bineta „Fetyszyzm w miłości” (1992 [1887]), w którym podkreślił on podobieństwo między pierwotnym kultem przedmiotów a ludzkimi zachowaniami seksualnymi. W fetyszyzmie seksualnym rządzi metonimia – pożądanie seksualne odczuwane wobec danej osoby przeniesione zostaje na przedmiot/fetysz, który pozostaje z nią w mniej lub bardziej uchwytnej zależności (część → ciała, garderoby). Binet nie uznawał fetyszyzmu jako takiego za zaburzenie – zwracał uwagę, że „pewna doza fetyszyzmu występuje w miłości najbardziej prawidłowej” (co określał „małym fetyszyzmem”; Binet 1992: 126), a jedynie skrajny fetyszyzm („wielki fetyszyzm”), w którym fetysz całkowicie zastępuje i przesłania osobę, jest kondycją patologiczną.
W ten sam sposób wszelkie perwersje seksualne traktował Freud, uznając je za symptom patologiczny tylko wówczas, gdy „perwersja [tu: fetysz] nie pojawia się obok tego, co normalne (celu i obiektu seksualnego)”, lecz „wypiera i zastępuje normalność” (Freud 1999 [1905]: 56). W krótkim, choć niezwykle wpływowym artykule Fetyszyzm [1927] Freud nakreślił etiologię fetyszyzmu, zgodną z ogólnymi ustaleniami psychoanalizy. Fetysz – dowodził – to jeden ze sposobów uporania się z kastracyjną → traumą, którą jest dla dziecka płci męskiej widok kobiecego (wykastrowanego, wybrakowanego) organu płciowego – jest więc substytutem fallusa kobiety (matki). Freud porównywał proces ustanowienia fetysza do zaniku pamięci przy → amnezji urazowej – podmiot nie pamięta samej traumy, lecz „ostatnie wrażenie”, coś, co ją poprzedza (lub szerzej – pozostaje z nią w metonimicznej zależności), a co „zostaje w jakiś sposób utrwalone jako fetysz” (Freud 1992: 134). W ten sposób, dzięki fetyszowi, wyobrażenie traumy nie zostaje wyparte ze świadomości – trwa w niej, ale jako zaprzeczone, „przekreślone”. Fetyszystę cechuje osobliwe rozdarcie – utrzymuje dwa sprzeczne stanowiska, jedno oparte na pragnieniu (zaprzeczające kastracji/traumie) i drugie – na rzeczywistości (uznające ją). Dlatego też, jak notował Freud, fetysz jest często emocjonalnie ambiwalentny, wywołuje jednocześnie czułość i wrogość (tamże: 135–136).
W uzupełnieniu do wydania Trzech rozpraw z teorii seksualnej [1905] z 1920 r. Freud powiązał fetysz ze „wspomnieniem pokrywczym” (Deckerinnerung), reprezentującym zanikłą i zapomnianą fazę rozwoju seksualnego (Freud 1999: 50). Tak jak fetysze, wspomnienia pokrywcze opierają się na przemieszczeniu (Verschiebung) – pojawiają się w pamięci nie ze względu na swoją jawną treść, lecz jej metonimiczny związek z innym, potencjalnie traumatycznym wspomnieniem, które jako takie uległo → wyparciu. Od wspomnienia pokrywczego różni jednak fetysz jego konkretny, zmysłowy charakter. Fetysz niejako materializuje → wspomnienie traumy, której podmiot świadomie zaprzecza. Innymi słowy, jest uchwytną, materialną formą pamięci, metonimicznie związanej ze wspomnieniem traumatycznego wydarzenia, która tyleż o nim przypomina, ile przed nim chroni. W tym sensie fetyszem byłyby wszelkie materialne formy → upamiętnienia (w tym → obrazy, eksponaty, → pomniki czy → muzea), które skupiając na sobie uwagę/energię psychiczną, faktycznie odwodzą od konfrontacji z właściwym, traumatycznym wspomnieniem i utrudniają jego rzetelne przepracowanie.
Jakub Mikurda
Hasła pokrewne: ciało, pamięć indywidualna, rzecz, trauma, wyparcie
Bibliografia
Binet A. (1992), „Fetyszym w miłości” (fragment), w: Ch. de Brosses i in., O kulcie fetyszów albo Porównanie dawnej religii Egiptu ze współczesną religią Nigrycji, red. M. Skrzypek, Warszawa: Wydawnictwo IFiS PAN, s. 124–127.
Brosses Ch. de (1992), O kulcie fetyszów albo Porównanie dawnej religii Egiptu ze współczesną religią Nigrycji, red. M. Skrzypek, Warszawa: Wydawnictwo IFiS PAN, s. 1–112.
Freud S. (1992), „Fetyszyzm”, w: Ch. de Brosses i in., O kulcie fetyszów albo Porównanie dawnej religii Egiptu ze współczesną religią Nigrycji, red. M. Skrzypek, Warszawa: Wydawnictwo IFiS PAN, s. 131–136.
Freud S. (1999), „Trzy rozprawy z teorii seksualnej”, w: S. Freud, Życie seksualne, tłum. R. Reszke, Warszawa: Wydawnictwo KR, s. 27–130.
Marks K. (1970), Kapitał. Krytyka ekonomii politycznej, t. I, księga I: Proces wytwarzania kapitału, tłum. H. Lauer i in., Warszawa: Wiedza Powszechna.
Marx K. (1992), „Notatki z dzieła Ch. De Brossesa O kulcie fetyszów”, w: Ch. de Brosses i in., O kulcie fetyszów albo Porównanie dawnej religii Egiptu ze współczesną religią Nigrycji, red. M. Skrzypek, Warszawa: Wydawnictwo IFiS PAN, s. 113–123.
Jakub Mikurda, Fetysz, w: Modi memorandi. Leksykon kultury pamięci, red. Magdalena Saryusz-Wolska, Robert Traba, współpraca: Joanna Kalicka, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe Scholar, 2014, s.127-128.
