Pojęcie opisujące reprezentację fizjologiczną → śladu pamięciowego. Termin pochodzi od niemieckiego biologa ewolucyjnego Richarda Semona (1859–1918), który w Die Mneme [1904] definiuje engram jako efekt „drogi mnemowej”, czyli torowania bodźca (mnemu) w systemie pamięci zdolnym do odtworzenia jego zapisu. Nie jest to trwale „zapisany ślad”, lecz aktywnie pracujący elektro-chemiczny ślad bodźca (przeżycia). Podobną koncepcję znaleźć można u Sigmunda Freuda (1856–1939): ślad pamięciowy (Erinnerungsspur) to „kwantum energii afektywnej”, które żłobi sobie drogę w systemie nerwowym. Metafora „żłobienia” lub „odcisku” pamięciowego wywodzi się od Arystotelesa (384–322 p.n.e.), ale w przypadku engramu nowa jest charakterystyka śladu pamięciowego ujmowanego w kategoriach dynamicznego procesu. Przeżycie o dużej sile emocjonalnej pozostawia afektywny ślad, zdeponowaną energię, która może zostać zaktywizowana i wyładowana nawet po długim czasie, pod warunkiem że kolejne pobudzenie podąży „przetartą” drogą neuronalną. Pojęcie engramu nadal jest używane w psychologii behawioralnej i kognitywnej, z tym że jego współczesne rozumienie ma źródło w publikacji In search of the engram [1950] amerykańskiego psychologa Karla Lashleya (1890–1958) oraz w badaniach kanadyjskiego neurochirurga Wildera Penfielda (1891–1976), który wskazał na obszary w mózgu odpowiedzialne za zapamiętywanie i uczenie się (Beach 1958).
Dla kulturowych studiów nad pamięcią szczególne znaczenie ma przyswojenie kategorii Semona przez niemieckiego historyka → sztuki i kulturoznawcę Aby’ego Warburga (1866–1929). Przeniósł on pojęcie engramu do rejestru → pamięci zbiorowej, inspirując się rozważaniami Ewalda Heringa (1834–1918) o relacji między trwałym → „pismem” (utrwaleniem) pamięci a energią śladu pamięciowego. Engram, naprzemiennie z pojęciem „dynamogramu”, pojawia się u Warburga na określenie utrwalonej energii fobii lub ekstazy, znajdującej się u podłoża mimiczno-gestycznych formuł wyrazowych, które poczynając od antyku grecko-rzymskiego, powracają w sztuce zachodniej. W tym wypadku jest on pracującym śladem pamięciowym reaktywowanym w sztuce. Warburg w szkicach do Wstępu do Atlasu Memosyne [1929] identyfikuje go z „wartością wyrazową”, ekspresją o najwyższym stopniu natężenia, która może zostać wyrażona w porządku sztuki (Warburg 2011).
W ujęciu Ernsta Gombricha (1909–2001), rekonstruującego koncepcję Warburga, engram to afektywnie żywy ślad doświadczenia, który daje się przekształcić w „symbol”. Warburgiańską kategorię poddał interpretacji także włoski filozof Giorgio Agamben, który podkreślał, że w przeciwieństwie do ahistorycznych archetypów Carla Gustava Junga (1875–1961) engramy mają genezę historyczną i reaktywowane są w określonym kontekście psychospołecznym (Agamben 2007). Niemiecka badaczka Astrid Erll, odwołująca się w swoich dociekaniach do Warburga, zwraca uwagę na pokrewieństwo koncepcji engramu i pamięci mimowolnej (mémoire involontaire; Erll 2011 [2005]: 87). Koncepcja engramu jako formy wyrazowej, przenoszonej przez sztukę, która odsyła do własnej archaiki i ożywa w określonym kontekście, wykazuje także spore zbieżności z rozumieniem → gatunku w Problemach poetyki Dostojewskiego [1929] przez rosyjskiego teoretyka literatury Michaiła Bachtina (1895–1975; Bachtin 1970: 164, 185–186). W tym ostatnim przypadku przyczyniło się do tego pośrednictwo psychologa i językoznawcy Lwa Wygotskiego (1896–1934), który znał koncepcję Semona.
Tomasz Majewski
Hasła pokrewne: gatunek, obraz, ślad
Bibilografia
Agamben G. (2007), „Aby Warburg i «nauka bezimienna»”, tłum. K. Rutkowski, Konteksty, 3–4, s. 277–287.
Bachtin M. (1970), Problemy poetyki Dostojewskiego, tłum. N. Modzelewska, Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy.
Beach F.A. (1958), Karl Spencer Lashley,
http://www.nasonline.org/publications/biographical-memoirs/memoir-pdfs/l... [dostęp: 24.01.2014].Erll A. (2011), Memory in Culture, tłum. S.B. Young, New York: Palgrave Macmillan.
Gombrich E.H. (1997), Aby Warburg. An Intellectual Biography, London: Phaidon Press.
Lashley K. (1950), In Search of the Engram,
http://mind.cog.jhu.edu/faculty/smolensky.html/050.326-626/Foundations%2... [dostęp: 24.01.2014].
Sachacter D. (2011). Forgotten Ideas, Neglected Pioneers. Richard Semon and the Story of Memory, New York: Psychology Press.
Warburg A. (2011), „Atlas Mnemosyne. Wprowadzenie”, tłum. K. Pijarski, Konteksty, 2–3, s. 110–115.
Tomasz Majewski, Engram, w: Modi memorandi. Leksykon kultury pamięci, red. Magdalena Saryusz-Wolska, Robert Traba, współpraca: Joanna Kalicka, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe Scholar, 2014, s. 115-116.
