W relacjach literatury i pamięci możemy przyjąć następujące rozróżnienia: pamięć literatury, pamięć w literaturze, literatura jako → medium pamięci (Erll 2009 [2005]). Nawiązują one do poglądów ustalonych w niemieckim kręgu kulturoznawczej refleksji o pamięci (Saryusz-Wolska 2009: 175–184; Kałążny 2007). W tym ujęciu pamięć literatury rozumiana jest jako jej intertekstualny świat odniesień (→ intertekstualność). Pamięć w literaturze to tematy, motywy, metafory i symbole odnoszące się do aktów → pamiętania i → zapominania. Pamięć, dla której literatura odgrywa rolę medium, odnosi się do tekstów traktowanych w tradycji literackiej jako kanoniczne (→ kanon), które jak Odyseja Homera (VIII w. p.n.e.) czy Pan Tadeusz [1834] Adama Mickiewicza (1798–1855), są → nośnikami pamięci, jak również przedmiotem → pamięci kulturowej. Niezależnie od tych rozróżnień, w refleksji literaturoznawczej wskazuje się na formy memuarystyczne literatury, np. → pamiętnik, wiersz sztambuchowy czy elegię. Badacze literatury mówią także o formach pamięci, traktując → przeszłość przedstawianą w utworze literackim jako zagadnienie z zakresu poetyki form narracyjnych (Zaleski 1996). W kulturoznawczej refleksji o związkach pamięci i literatury na przestrzeni dziejów istotne są dwie cezury: przemiana paradygmatu pamięci w okresie tzw. przełomu romantycznego oraz nowe → doświadczenie literatury związane z pamięcią Holokaustu (→ Zagłada).
Na styku oralności i piśmienności
Literatura od samych swych początków związana jest z pamięcią, która w czasach archaicznych podtrzymywała przekazy ustne o charakterze zarówno użytkowym (→ oralność), jak i artystycznym. Rolę i znaczenie pamięci w kształtowaniu się pierwszych arcydzieł literackich podkreślają zwłaszcza ci badacze dziejów literatury, którzy zajmują się tradycjami oralnymi wielkich dzieł, zwłaszcza Iliady i Odysei, koncentrując swoją uwagę na tzw. kwestii homeryckiej. W przeszłości był to przede wszystkim Friedrich August Wolf (1759–1824; Prolegomena ad Homerum [1795]), inspirujący głównie krytyków i twórców doby romantycznej w literaturze europejskiej, a współcześnie m.in.: Milman Parry (1902–1935), Albert Lord (1912–1991), Eric A. Havelock (1903–1988), Jack Goody i Walter J. Ong (1912–2003). Badacze dawnych kultur oralnych wskazują na odmienność funkcji pamięci w kulturze oralnej i w czasach rozwoju piśmiennictwa (→ pismo). Ich uwagi dotyczą najczęściej kompetencji mnemonicznej poety oralnego – aojdy (gr. aojdos), a także wywodzących się z kultury oralnej formuł mnemonicznych wpływających na strukturę artystyczną opowieści, decydujących o jej przebiegu oraz kształtujących rozwój fabuły. W pamięci poetów oralnych stały jest repertuar tematów, z których wyrastają zróżnicowane opowieści, a ich fragmenty (epizody) scalane są wobec audytorium w akcie komunikacji, z wykorzystaniem powtarzających się (dobrze zapamiętanych) formuł, które zapewniają wykonawcy „wsparcie mnemoniczne” (Ong 1992: 59). Pamięci poetów oralnych sprzyjają rytm oraz struktura wypowiedzi oparta na powtórzeniach, której wyznacznikami formalnymi są m.in. aliteracja, anafora i asonans. Istotną rolę odgrywają wzory wypowiedzi umożliwiające wielokrotną reprodukcję werbalną (np. formy przysłowiowe). Akt twórczy poetów i pieśniarzy oralnych sprowadza się często do przypominania zapamiętanych opowieści, o zmiennej kompozycji kształtowanej w relacji ze słuchaczami. Prymat pamięci warunkującej → narrację decyduje o alinearnym przedstawieniu zdarzeń, uprzywilejowuje znaczenie epizodu; naturalną zasadą, która kieruje relacją w przekazie pamięciowym, jest przedstawianie zdarzeń „w środku rzeczy” (in medias res).
W toku rozwoju piśmiennictwa zmieniały się rola i znaczenie pamięci dla literatury: → figurą pamięci stała się jeszcze w starożytnej Grecji księga (dzieła Pindara [ok. 518–ok. 438 p.n.e.], Ajschylosa [525–456 p.n.e.], Sofoklesa [496–406]). Księga, zwój stanowiły w okresie hellenistycznym ważny symbol pamięci i mądrości, który w kulturze chrześcijańskiej zyskał wymiar świętości ze względu na nawiązania do Biblii jako Świętej Księgi.
Wraz z rozwojem kultury pisma i księgi kształtowały się inne metafory pamięci: odcisku i pieczęci, traktowane przez badaczy pamięci jako metafory → śladu (wywodzące się z pism Platona [ok. 427–347] i Arystotelesa [384–322]) oraz metafory przestrzenne (np. pałace pamięci), których twórcą był św. Augustyn (354–430). W Wyznaniach [397–401] traktował pamięć jako rodzaj władzy umysłu, decydującej o → tożsamości człowieka. Pisał: „A oto nie mogę pojąć właściwości mojej pamięci, chociaż bez niej w ogóle nie mógłbym mówić o sobie” (X, 16). Pamięć w tym ujęciu jest źródłem narracji. Ważnym aspektem dla późniejszej literatury, czerpiącej z tego źródła, okazał się zdefiniowany przez św. Augustyna obszar → niepamięci, zwykle współtworzący → obraz rzeczywistości wspomnieniowej. Warunkowaniu procesów pamiętania i zapominania w literaturze poświęcono wiele studiów, których rezultatem jest wyodrębnienie symboli i metafor dotyczących zapomnienia w dziejach literatury. Wyraziste poświadczenie współistnienia tych dwu sfer symbolicznych znajdujemy w Boskiej komedii [1308–1327] Dantego (1265–1321), który łączy dwa motywy mitologii greckiej – rzekę pamięci Eunoe i rzekę zapomnienia Lete. Wody letejskie jako wody zapomnienia zrobiły karierę w literaturze światowej jako najbardziej rozpoznawalne symboliczne przedstawienie współtworzące topikę niepamięci, ważne zwłaszcza dla poezji, zarówno w literaturze dawnej, jak i współczesnej. Szczególną rolę odgrywa motyw Lete w nurtach romantycznych – przekroczenie wody zapomnienia stanowiło konieczny ryt przejścia → bohatera od stanu nieświadomości do świadomości, współtworzyło wzorzec inicjacyjny w Henryku von Ofterdingen [1800–1802] Novalisa (1772–1801) i w Fauście [1873–1832] Johanna Wolfganga Goethego (1749–1832), a także w Królu-Duchu [1845–1849] Juliusza Słowackiego (1809–1849).
Dla literackich przedstawień pamięci inspirujące były personifikacje pamięci zapoczątkowane mitologiczną postacią bogini pamięci, matki wszystkich muz, Mnemosyne, zawarte w przekazach mitologicznych i utworach literackich (Pindar: Ody; Platon: Teajtet, Kritias). Personifikujący charakter przedstawień pamięci utrzymał się pośród wyobrażeń istotnych dla literatury i sztuk plastycznych (→ sztuka), co potwierdziła w czasach nowożytnych Ikonologia [1593] Cesarego Ripy (1555–1622), w której pamięć przyjmuje postać kobiety w średnim wieku, ubranej na czarno z puzderkiem na głowie wypełnionym klejnotami, dotykającej ucha, co tłumaczy się nawiązaniem do Historii naturalnej (ok. 77–79) Pliniusza Starszego (23–79), według którego ucho jest siedzibą pamięci; czerń odzienia oznaczała zaś stałość i niezmienność (Ripa 1998: 308). Właściwe temu przedstawieniu zaakcentowanie średniego wieku (najlepszego dla zachowania pamięci) nie zawsze znajdowało uznanie w literackich kreacjach bohaterów przechowujących pamięć o dawnych czasach, strażników → przeszłości, którymi bywali starcy, jak Nestor w poematach Homera czy Wojski w Panu Tadeuszu Adama Mickiewicza.
Literatura w czasach nowożytnych kształtowała się na styku oralności i piśmienności (Havelock posługuje się terminem semi-literacy, 2007 [2000]: 72). Mimo utwierdzonej w okresie oświeceniowego klasycyzmu kultury pisma, obserwujemy ciągłe powroty do kultur oralnych. Wraz z krystalizowaniem się romantycznej tradycji oralnej opartej na zainteresowaniu → folklorem dokonywał się również powrót do → kultury pamięci, będącej ważnym kontekstem rozwoju wielu estetycznych tendencji w okresie tzw. przełomu romantycznego. Działalność literacka Jamesa Macphersona (1736–1796) w Szkocji, Thomasa Percy’ego (1729–1811) w Anglii czy braci Wilhelma (1786–1859) i Jacoba Grimmów (1785–1863) w Niemczech, nastawiona na poszukiwanie dawnych źródeł kultury oralnej, jak również głoszony przez Jeana Jacques’a Rousseau (1712–1778) postulat powrotu do natury, słowiański → mit początku rozwijany przez Johanna Gottfrieda Herdera (1744–1803) i Adama Mickiewicza – wszystkim tym odmianom estetycznych utopii retrospektywnych wspólny jest → kult pamięci. W literaturze polskiej silny wyraz znajdowało wtedy przekonanie o potrzebie ocalenia pamięci o przeszłości → narodu pogrążonego w politycznym niebycie; zaznaczało się ono już w utworach przedromantycznych: Juliana Ursyna Niemcewicza ([1757–1841], Śpiewy historyczne [1816]), Jana Pawła Woronicza ([1757 lub 1753–1829], Świątynia Sybilli [1818]) czy Zoriana Dołęgi-Chodakowskiego ([1784–1825], O Sławiańszczyźnie przed chrześcijaństwem [1818]).
Romantyzm i współczesność
Aleida Assmann w odniesieniu do przemian paradygmatu pamięci w XVIII w. wskazuje na prekursorską rolę Gambattisty Vica (1668–1744), który w Nauce nowej [1725] pisał o pamięci jako sile (vis) stwarzającej świat epok przedpiśmiennych (Assmann 2009 [1999]: 116–123). Takie samo ujęcie zjawiska pamięci można znaleźć w Prelekcjach paryskich [1840–1844] Mickiewicza poświęconych dziejom literatury słowiańskiej – Słowian wyróżnia spośród innych ludów „dar pamięci”. Mickiewicz, wspominając w Prelekcjach o obrzędzie Dziadów jako „święcie pamiątek”, które według niego miało stanowić o spoistości kulturowej słowiańskiej wspólnoty, zdefiniował wyrażaną przez to święto ideę łączności żywych i umarłych, która była ideowym przesłaniem wcześniej napisanego cyklu dramatycznego Dziady [1820–1832]. Podobna idea rekonstrukcji słowiańskiej pamięci towarzyszy epopei Petara Njegoša (1813–1851) Górski wieniec [1847]. Najważniejszymi bohaterami tych szeroko znanych utworów są „dziady”, czyli przodkowie; ich pamięć tworzy mityczny przekaz o przeszłych dziejach, który żyje w oralnym przywołaniu i zastępuje → historię, stając się „przedmiotem wiary” (Pomian 2009 [1968]). Jest to pamięć utrwalona w obyczaju i sile odnawialnego obrzędu, która dostarcza obrazy z przeszłości i moderuje → przyszłość, organizując w przypadku twórczości Mickiewicza perspektywę mesjanistyczną literatury romantycznej, formułującej projekt zmiany w losie narodowej zbiorowości.
Krystalizująca się po 1830 r. kultura wygnańczej polskiej zbiorowości pozwala widzieć w twórczości Mickiewicza (tu przede wszystkim jako autora Ksiąg narodu polskiego i pielgrzymstwa polskiego [1832] oraz Dziadów cz. III [1832]) narodziny → wspólnoty pamięci jako symbolicznego świata znaczeń, w której – zgodnie z rozumowaniem Jana Assmanna – „pamięć kulturowa transformuje historię faktyczną w zapamiętaną, a tym samym w mit” (Assmann 2008 [1992]: 17). Wspólnota ta konstruuje tożsamość zbiorowego podmiotu, kierującego się etycznym imperatywem pamiętania o cierpieniach i poniesionych → ofiarach. Stworzenie przez poetów polskiego romantyzmu symbolicznego kodu pamięci miało w ich zamyśle podtrzymywać tożsamość zniewolonych narodów Europy Świętego Przymierza, dało też początek zjawisku, które współcześnie nazywamy polityką pamięci (→ polityka historyczna). Utwory Mickiewicza, Słowackiego czy Cypriana Kamila Norwida (1821–1883), pisane jako odpowiedź na historyczną katastrofę, ukazują w swych memoratywnych przekazach Rosję jako metonimię cierpienia. Język pamięci romantycznych utworów odwołuje się do estetyki → autentyczności, zwłaszcza w relacjach o cierpieniu, a najwyższe znaczenie ma to, co „zobaczone” przez świadka, uczestnika zdarzeń. Mickiewiczowska Rosja z III części Dziadów jako „kraina pusta, biała i otwarta/, jak zgotowana do pisania karta” (Ustęp, 31–32) to memoratywny topos księgi niezapisanej, przedstawiający rzeczywistość zamazującą pamięć o tych, którzy w niej zaginęli. Ten rodzaj rzeczywistości pojawi się w XX-wiecznych tekstach o Rosji Sowieckiej m.in. Józefa Czapskiego ([1896–1993], Na nieludzkiej ziemi [1949]), Gustawa Herlinga-Grudzińskiego ([1919–2000], Inny świat [wyd. ang. 1951, pol. 1953]), także w tekstach dotyczących zbrodni katyńskiej m.in. Włodzimierza Odojewskiego, Kazimierza Orłosia, Zbigniewa Herberta (1924–1998); w wielu poetyckich tekstach o tej zbrodni powróciły wprost Mickiewiczowskie metafory i symbole zapomnienia, zwłaszcza symbolika zakopanego ziarna z III części Dziadów.
Kształtowane w literaturze doby romantyzmu pamięciowe → świadectwa dziejowej katastrofy antycypują rozwój postmodernistycznej historiografii, podważającej znaczenie tradycyjnych → źródeł historycznych. Dla literatury współczesnej przełomowe znaczenie ma pamięć Holocaustu, która jest rodzajem przeciwnarracji, kwestionującej rolę naukowych przekazów historycznych i tradycyjnych form literatury jako nieadekwatnych do pisania o Zagładzie. Dowartościowanie jednostkowej pamięci świadka stanowi w tym przypadku także przejaw etycznej i estetycznej stosowności, umożliwiającej budowanie wypowiedzi-świadectwa poza obowiązującymi przed Auschwitz artystycznymi regułami kształtowania tekstu literackiego.
Geopoetyka romantyzmu charakteryzuje się bogatą reprezentacją literackich → krajobrazów pamięci, w której rolę szczególną odgrywają, jak to nazywa Jan Assmann, „mnemotoposy”, decydujące o poczuciu identyfikacji autora i jego bohaterów: Jerozolima François-René de Chateaubrianda (1768–1848) i Słowackiego, Missolungi George’a Byrona (1788–1824), Opactwo w Tintern Williama Wordswortha (1770–1850), Wichrowe Wzgórza Emily Brontë (1818–1848), Ukraina Antoniego Malczewskiego (1793–1826), Litwa Mickiewicza, Czarnogóra Njegoša, Rzym Norwida. Do regionalizującego nachylenia polskiej literatury romantycznej, akcentującej szczególne znaczenie tematu przestrzennego prowincji, nawiązuje w XX-wiecznej literatura małych ojczyzn. Jej koncepcję stworzyli pisarze emigracyjni skupieni wokół środowiska paryskiej Kultury: Stanisław Vincenz (1888–1971), Czesław Miłosz (1911–2004), Jerzy Stempowski (1893–1969). Pamięć jest w tej literaturze podstawowym budulcem wskrzeszania przeszłych i nieistniejących już światów przeniesionych z przestrzeni historycznych (dawnych Kresów) w mit. → Przestrzeń pamięci odgrywa też znaczącą rolę w literaturze dotyczącej → biografii miast polsko-niemieckiego pogranicza kulturowego, zwłaszcza w przypadku Gdańska (Blaszany bębenek [1959] Güntera Grassa, Hanemann [1995] Stefana Chwina), rekonstruującej i projektującej obrazy polsko-niemieckich → miejsc pamięci.
Często tekstualizacja rzeczywistości w utworach romantycznych nawiązywała do oświeceniowej → pamiątki, która miała charakter materialny. Był nią – jak pisze Ireneusz Opacki (1933–2005) w artykule „Pomnik i wiersz”– m.in.: → pomnik, budynek, obraz, numizmat, bibelot, sztambuch, ogród (Opacki 1972: 75). Pamiątki te, przedstawiane w utworach m.in. Stanisława Trembeckiego ([1739?–1812], Sofiówka [1804–1806]), wyrażały oświeceniowe przekonanie o ładzie świata. Romantyczne motywy pamiątki akcentowały nietrwałość i przemijanie, zwłaszcza przedstawienia → ruin odsłaniały obraz zniszczenia i braku (np. Koloseum z wiersza W albumie [1851] Norwida). Wykształcony w XIX-wiecznej kulturze uczuciowej wiersz sztambuchowy, wiersz-pamiątka, miał też kontynuacje w poezji XX w., np. Pamiątki [1922] Marii Pawlikowskiej-Jasnorzewskiej (1891–1945), Pamiąteczki [1941] Krzysztofa Kamila Baczyńskiego (1921–1944).
Romantycy, nawiązując do tradycji epistemologicznej Platona i św. Augustyna, przywracali pamięci jej dawne miejsce pośród władz umysłowych człowieka, a tym samym odrzucali uzurpację oświeceniowego rozumu, który unieważniał znaczenie pamięci. W literaturze romantycznej spotykają się dwie, znane od starożytności, tradycje metaforycznych przedstawień pamięci – retoryczna, kojarząca pamięć z przestrzenią, oraz psychologiczna (związana z analizą procesów poznania), która utożsamiała pamięć z → wyobraźnią. Retoryczne ujęcia zostały poszerzone i wykorzystane w kontekście antropologicznych pytań podmiotu o własną tożsamość i kondycję historyczną. Tę najważniejszą rolę wyobraźni w poetyckim kształtowaniu romantycznej pamięci poświadczają epistemiczne metafory – „oczy duszy” (Mickiewicz, Romantyczność [1922]), „oko pamięci” (Słowacki, Godzina myśli [1833]), „lampa pamięci” (Mickiewicz, Konrad Wallenrod [1828]). Aleida Assmann wskazuje na wiersz Williama Wordswortha Memory z 1823 r., opublikowany w 1827 r., który mógł w epoce odegrać rolę programowego utożsamienia pamięci i wyobraźni – pamięć tu nie tylko upamiętnia, lecz także tworzy, odgrywając kreatywną rolę w konstruowaniu tożsamości podmiotu (Assmann 1999: 91). Aktywna rola pamięci, jej udział w autonarracjach poszukujących jedności poezji i poety jako osoby empirycznej, doprowadziła do wykształcenia charakterystycznego dla literatury romantycznej wzorca biografii ułożonej według zasad, jakimi rządzi się pamięć. W dziejach Giaura z powieści poetyckiej Byrona (Giaur [1813]) odnajdujemy wszystkie odmiany pamięci, decydującej o egzystencji romantycznych bohaterów: miłości, zbrodni, zemsty, przyjaźni, życia i śmierci.
Nowa rola pamięci w romantyzmie sprowadzała się m.in. do powiązania jej z fenomenem → czasu. Późniejsze kontynuacje tych przemian paradygmatu pamięci odzwierciedlą się w dziejach przemian narracji próbującej scalić czas powieściowy, np. W poszukiwaniu straconego czasu [1909–1922] Marcela Prousta (1871–1922). Czas narratora jest tu czasem pamięci odtwarzającej rzeczywistość, płynącym zupełnie inaczej niż chronologicznie odmierzany czas bohatera. Jan Błoński w książce Widzieć jasno w zachwyceniu nazywa tę pamięć narratora „pamięcią budującą” (Błoński 1965: 27), wskazując na jej kreatywny charakter (tu: słynny motyw magdalenki zamoczonej w herbacie, który wywołuje → reminiscencje). Nie znaczy to, że narastające, począwszy od romantyzmu, znaczenie memorialnych kategorii temporalnych unieważnia memorialne kategorie spacjalne – poszukiwanie straconego czasu w powieści Prousta prowadzi najpierw do pokojów z dzieciństwa bohatera, przechowujących świat doznań, których przypomnienie odkrywa → teraźniejszość wiecznego trwania. Z podobnej tendencji łączenia pamięci z wyobraźnią wywodzi się poetycka formuła Czesława Miłosza „z ruchu podjąć moment wieczny” (Notatnik: Bon nad Lemanem), która wiąże się w jego twórczości z doświadczeniem apokatastazy – przywrócenia, możliwego dzięki działaniu pamięci utrwalającej jednorazowość przeżyć wyzwolonych przez szczegół zmysłowo percypowanej rzeczywistości. Pamięć w poezji Miłosza umożliwia też osiągnięcie dystansu w opisie świata ukazującego się we → wspomnieniu. Retrospektywne narracje, właściwe w literaturze romantycznej poematom dygresyjnym i nawiązującym do ich konwencji poematom w poezji XX w., np. Kwiaty polskie [1949] Juliana Tuwima (1894–1953; tu słynny motyw „szuflady pamięci”), w literaturze XX w. współtworzyły tzw. monolog wewnętrzny, zastosowany m.in. przez Jamesa Joyce’a (1882–1941) w powieści Ulisses [1922], a jego rozwój stymulowały freudyzm i psychologia głębi. Pamięć retrospektywna współtworzy także narrację tzw. monologu wypowiedzianego, który zapoczątkował Fiodor Dostojewski (1821–1881) w Notatkach z podziemia [1864], a kontynuował i rozwijał Albert Camus (1913–1960) (powieść Upadek [1956]), nawiązującego m.in. do ukształtowanych w poezji romantycznej różnych form spowiedzi duszy bohatera bajronicznego.
Krzysztof Trybuś
Hasła pokrewne: figury pamięci, metafory pamięci, oralność, pamiętnik, pismo, reminiscencja, wspomnienie, Zagłada
Bibliografia
Assmann A. (1999), Erinnerungsräume. Formen und Wandlungen des kulturellen Gedächnisses, München: C.H. Beck.
Assmann A. (2009), Przestrzenie pamięci. Formy i przemiany pamięci kulturowej, tłum. P. Przybyła, w: M. Saryusz-Wolska (red.), Pamięć zbiorowa i kulturowa. Współczesna perspektywa niemiecka, Kraków: Universitas, s. 101–142.
Assmann J. (2008), Pamięć zbiorowa i kulturowa. Pismo zapamiętywane i polityczna tożsamość w cywilizacjach starożytnych, tłum. A. Kryczyńska-Pham, Warszawa: Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego.
Błoński J. (1965), Widzieć jasno w zachwyceniu. Szkic literacki o twórczości Prousta, Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy.
Erll A. (2009), „Literatura jako medium pamięci zbiorowej’, w: M. Saryusz-Wolska (red.), Pamięć zbiorowa i kulturowa. Współczesna perspektywa niemiecka, Kraków: Universitas, s. 211–247.
Havelock E.A. (2007), Przedmowa do Platona, tłum. P. Majewski, Warszawa: Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego.
Kałążny J. (2007), „Kategoria pamięci zbiorowej w badaniach literaturoznawczych”, Kultura Współczesna, 3, s. 85–103.
Kubiak Z. (1972), „Poezja pamięci”, w: Z. Kubiak, Szkoła stylu. Eseje o tradycji poezji europejskiej, Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, s. 78-89.
Ong W.J. (1992), Oralność i piśmienność. Słowo poddane technologii, tłum. J. Japola, Lublin: Wydawnictwo Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego.
Opacki I. (1972), „Pomnik i wiersz. (Pamiątka i poezja na przełomie Oświecenia i Romantyzmu)”, w: I. Opacki, Poezja romantycznych przełomów. Szkice, Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, s. 67–105.
Majewski T., Zeidler-Janiszewska A. (red.) (2009), Pamięć Shoah. Kulturowe reprezentacje i praktyki upamiętnienia., Łódź: Wydawnictwo Officyna.
Pomian K. (2009), Przeszłość jako przedmiot wiary. Historia i filozofia w myśli średniowiecza, Warszawa: Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego.
Ripa C. (1998), Ikonologia, tłum. I. Kania, Kraków: Universitas.
Saryusz-Wolska M. (2009), „Literatura i pamięć. Uwagi wstępne”, w: M. Saryusz-Wolska (red.), Pamięć zbiorowa i kulturowa. Współczesna perspektywa niemiecka, Kraków: Universitas, s. 175–185.
Trybuś K. (2011), Pamięć romantyzmu. Studia nie tylko z przeszłości, Poznań: Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza.
Weinrich H. (1997), Lethe. Kunst und Kritik des Vergessen, München: C.H. Beck.
Yates F.A. (1977), Sztuka pamięci, tłum. W. Radwański, Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy.
Zaleski M. (1996), Formy pamięci. O przedstawianiu przeszłości w polskiej literaturze współczesnej, Warszawa: Wydawnictwo IBL.
Ziomek J. (1990), „Pamięć i wykonanie”, w: J. Ziomek, Retoryka opisowa, Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, s. 250–268.
Krzysztof Trybuś, Literatura, w: Modi memorandi. Leksykon kultury pamięci, red. Magdalena Saryusz-Wolska, Robert Traba, współpraca: Joanna Kalicka, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe Scholar, 2014, s. 205-210.
