Zabytek, → świadectwo → przeszłości, niezależne od jej aktualnej interpretacji czy odniesień (bądź ich braku) do współczesności. Może mieć postać materialną lub niematerialną, dotyczyć dalekiej przeszłości bądź poświadczać nieodległą działalność człowieka. W prawodawstwie wyróżnia się zabytki ruchome, nieruchome i archeologiczne. W Polsce opiekę nad zabytkami reguluje Ustawa z dnia 23 lipca 2003 r. o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami (Dz.U. z 2003 r., nr 162, poz. 1568), zgodnie z którą zabytkiem jest „nieruchomość lub rzecz ruchoma, ich części lub zespoły, będące dziełem człowieka lub związane z jego działalnością i stanowiące świadectwo minionej epoki bądź zdarzenia, których zachowanie leży w interesie społecznym ze względu na posiadaną wartość historyczną, artystyczną lub naukową”. Formą ochrony zabytków jest rejestr zabytków – wpis do niego potwierdza wartość danego obiektu dla → dziedzictwa narodowego. Pojęcie zabytku zawiera się w pojęciu dziedzictwa kulturowego (jest węższe).
Zabytki komunikują przeszłość. Ich właściwa konserwacja, opisanie i propagowanie składają się na → pamięć zbiorową o przeszłości danego → miejsca czy → narodu. Świadomość doniosłości materialnych reliktów przeszłości i potrzeby ich systematycznej ochrony pojawiła się połowie XVIII w. Wpływ na to miał ferment wywołany przez Wielką Rewolucję Francuską (jednym z jej owoców jest Muzeum Luwru, otwarte jako Musée Central des Arts), a także pisma Johanna Joachima Winckelmanna (1717–1768), zwanego ojcem → historii → sztuki, który upowszechnił wiedzę o zabytkach starożytnych, w szczególności o odkryciach archeologicznych w Pompejach i Herkulanum. Narodzinom → kultu zabytków sprzyjał rozwój historycznego powieściopisarstwa i poezji – popularność twórczości Waltera Scotta (1771–1832), lorda Georg’a Gordona Byrona (1788–1824), Johanna Wolfganga von Goethego (1749–1832). Relikty wielkiej przeszłości nie tylko trafiały na karty → literatury, lecz także były opiewane przez malarstwo – zarówno romantyczne (np. malownicza → ruina), jak i XIX-wieczne malarstwo historyczne (→ historyzm).
Wraz z powstaniem państw narodowych zrodziło się poczucie odpowiedzialności za zabytki, co skutkowało utworzeniem systemu ich ochrony. Pierwsza była Francja, gdzie w 1830 r. ustanowiono urząd generalnego inspektora zabytków, a 10 lat później ogłoszono listę 934 zabytków. Podwaliny pod stworzenie doktryny konserwatorskiej położył francuski badacz i restaurator → architektury średniowiecznej Eugène Emmanuel Viollet-le-Duc (1814–1879), który uważał, że „konserwować zabytek sztuki nie znaczy zachować go, naprawić czy przerobić, znaczy to przywrócić go do stanu integralności, w jakim być może nigdy się nie znajdował” (Rymaszewski 2005: 17). Kolejne osobistości, które zdominowały ówczesną dyskusję o definicji zabytku i charakterze jego ochrony, to Alois Riegl (1858–1905), Max Dvořák (1874–1921) i Georg Dehio (1850–1932).
Najważniejsza rola przypadła Rieglowi, który za zabytek uznawał „jakikolwiek wytwór rąk ludzkich, otaczany opieką i pietyzmem ze względu na funkcje upamiętniania i przypominania” (Kasperowicz 2002: 11). Podzielił on zabytki na trzy klasy: zamierzone (obejmują „tylko te dzieła, które – z woli swoich twórców – mają przypominać określony moment w przeszłości”), historyczne (tj. „zabytki, które wprawdzie wskazują jeszcze na jakąś określoną chwilę, ale jej wybór leży w naszym subiektywnym uznaniu”), starożytnicze (czyli „każde dzieło ludzkiej ręki, bez względu na jego pierwotne znaczenie i przeznaczenie, jeśli tylko w dostatecznej mierze ujawnia zewnętrznie, apelując do zmysłów, że do chwili obecnej istniało już przez odpowiednio długi czas i – przetrwało”; powyższe trzy cytaty – Riegl 2002: 33). Riegl twierdził, że przemijanie jest wpisane w każdy „wytwór ludzki”, a do zadań człowieka należy „co najwyżej strzec go przed przedwczesnym obumarciem” (tamże: 43). W odniesieniu do każdej z trzech wprowadzonych przez siebie wartości upamiętniających postulował inną filozofię ochrony zabytku. W przypadku wartości starożytniczej za nieakceptowalną uznawał ingerencję w kształt zabytku, czyli działalność konserwatorską (tamże: 44). Wartość historyczna jest tym wyższa, im zabytek pozostaje bliższy swojej pierwotnej formie. Cel stanowi tutaj „zachowanie możliwie niezafałszowanego dokumentu-świadectwa dla przyszłej rekonstrukcyjnej aktywności historii sztuki na polu badawczym” (tamże: 47). W tym przypadku zachowanie zabytku wiąże się z powstrzymywaniem działania sił natury zmierzających do jego rozkładu. Wartość pomnikowa z kolei bazuje na nieprzemijalności – na trwałym zachowaniu w świadomości potomnych momentu, któremu poświęcony jest pomnik (tamże: 52). Riegl też jako pierwszy stwierdził, że „zabytki są częścią naszego bytu, ale bytu ludzkiego, nie narodowego” (Tomaszewski 2012 [2008]: 135), czym różnił się zasadniczo od swojego rówieśnika Dehia, który rozpatrywał zabytki w kategoriach narodowych. Koncepcja Riegla stanęła u podstaw szerokiego rozumienia pojęcia zabytku, które obejmuje pokaźną liczbę obiektów, nierzadko reprezentujących niewielką wartość historyczną i artystyczną.
Pierwszy dokument dotyczący ochrony zabytków przyjęty przez gremium międzynarodowe to tzw. Karta Ateńska z 1931 r. Przeciwstawia się ona m.in. przeprowadzaniu pełnych → rekonstrukcji, a gdy restauracja okazuje się niezbędna „zaleca respektowanie dzieła historycznego i artystycznego przeszłości, nie wykluczając stylu żadnej epoki”.
Zabytek wiąże się bezpośrednio z kategorią rekonstrukcji. W szczególności przywracanie całego obiektu staje się przedmiotem żywych dyskusji zarówno na polu kultury, jak i polityki. Motorem dla akcji odbudowy i rekonstrukcji są najczęściej zniszczenia wojenne. Kontrowersje wzbudzają zazwyczaj odbudowywane po latach zabytki, np. Zamek Hohenzollernów w Berlinie, Zamek Dolny w Wilnie, Zamek Królewski w Poznaniu. Zabytki niejednokrotnie padały ofiarą politycznych manipulacji i akcji propagandowych. W systemie rządów autorytarnych i dyktatur często wykorzystuje się zastane relikty przeszłości – służą one jako scenografia dla nowych ideologii. Jednym z wielu przykładów z okresu II wojny światowej było przekształcenie zamku w Malborku w „Zamek Niemieckiej Młodzieży”, gdzie odbywały się doroczne zaprzysiężenia młodych ludzi wstępujących do Hitlerjugend (Arszyński 2007: 223). Rekonstrukcja może być też przedmiotem manipulacji, a przywracanie obiektów w konkretnych momentach historycznych wpływa na sposób ich interpretacji i kształt pamięci o nich. Wraz z rozwojem masowej turystyki (→ turyzm) zabytek zaczął być też traktowany w kategoriach towaru – także w tym wypadku można mówić o manipulacji, zwłaszcza gdy w grę wchodzi technika rekonstrukcji. Trasy turystyczne i teksty w przewodnikach bądź materiałach promocyjnych legitymizują przeszłość w oczach przyjezdnych, prezentują też własną (niekoniecznie obiektywną) wizję przeszłości (Saryusz-Wolska 2010: 73). Obiekty mają udawać coś, czym nie są (zakwestionowanie pojęcia → autentyczności) i opowiadać historie, z którymi nie są powiązane.
Katarzyna Jagodzińska
Hasła pokrewne: architektura, dziedzictwo, miejsce, pomnik, rekonstrukcja, świadectwo, turyzm
Bibliografia
Arszyński M. (2007), Idea, pamięć, troska. Rola zabytków w przestrzeni społecznej i formy działań na rzecz ich zachowania od starożytności do połowy XX wieku, Malbork: Muzeum Zamkowe w Malborku.
Kasperowicz R. (2002), „Dehio i Riegl, czyli spór o przeszłość i przyszłość zabytków”, w: A. Riegl, Alois Riegl, Georg Dehio i kult zabytków, Warszawa: Oficyna Wydawnicza „Mówią wieki”, s. 9–26.
Riegl A. (2002), „Nowoczesny kult zabytków. Jego istota i powstanie”, w: A. Riegl, Alois Riegl, Georg Dehio i kult zabytków, tłum. R. Kasperowicz, Warszawa: Oficyna Wydawnicza „Mówią wieki”, s. 27–70.
Rymaszewski B. (2005), „Kształtowanie się ochrony zabytków w Polsce na tle europejskim”, w: T. Rudkowski (red.), O zabytkach. Opieka. Ochrona. Konserwacja, Warszawa: Oficyna Wydawnicza Towarzystwa Opieki nad Zabytkami.
Saryusz-Wolska, M. (2010), „Turystyka uwikłana w pamięć zbiorową”, Kultura Współczesna, 3, s. 63–74.
Tomaszewski A. (2012), „Alois Riegl in memoriam”, w: A. Tomaszewski, Ku nowej filozofii dziedzictwa, Kraków: Międzynarodowe Centrum Kultury, s. 134–138.
Katarzyna Jagodzińska, Zabytek, w: Modi memorandi. Leksykon kultury pamięci, red. Magdalena Saryusz-Wolska, Robert Traba, współpraca: Joanna Kalicka, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe Scholar, 2014, s. 535-537.
