Zjawisko podróżowania w czasie wolnym, charakterystyczne dla → nowoczesności. Słowo pochodzi od angielskiego pojęcia tour, oznaczającego objazd, podróż połączoną ze zwiedzaniem. Pierwszą zinstytucjonalizowaną formą takiej podróży był Grand Tour, czyli zwiedzanie Włoch przez zamożnych mieszkańców północy Europy, a później też Ameryki Północnej. Funkcjonował on jako potwierdzająca status praktyka społeczna od około połowy XVII w. do połowy XIX w., kiedy to rozwój kolei żelaznej zaczął demokratyzować podróżowanie i turystyczne wyjazdy na Półwysep Apeniński przestały być przywilejem najzamożniejszych. Grand Tour różnił się od innych form podróży tym, że podejmowano go w celach edukacyjnych. Empiryczna koncepcja wiedzy opartej na zmysłowym (→ zmysły) → doświadczeniu i bezpośredniej obserwacji sprawiła, że podróż uznano za element niezbędny dla rozwoju umysłu i poszerzenia wiedzy o świecie, a wyjazd na południe Europy był dla mieszkańców północy podróżą do źródeł cywilizacji Zachodu.
Pod tym względem Grand Tour przypominał religijne pielgrzymki, które mają charakter podróży do → źródeł własnej religii i polegają na odwiedzaniu → miejsc, w których doszło do kluczowych dla tej religii wydarzeń lub gdzie są przechowywane ich materialne → świadectwa (takim wydarzeniem może być także życie otaczanego → kultem → bohatera religijnego). Podróż jest tutaj aktualizacją przeszłości i społecznym konstruowaniem pamięci. Trzeba jednak pamiętać, że w wypadku wielu turystycznych destynacji przeszłość ma utopijny charakter skansenu (Barthel 1996: 35–53).
W ramach instytucji Grand Tour wykształciła się większość praktyk charakterystycznych dla współczesnego turyzmu: → kanon miejsc, które należy zwiedzić; bezpośrednio z nim związane → pamiątki z podróży, a wśród nich własny portret w roli (grand)turysty. Utrwaliła się także dominacja wzroku w doświadczeniu turystycznym (Urry 2007 [2002]). Z należącymi do kanonu → zabytkami (grand)turysta zapoznawał się jeszcze przed podróżą dzięki ilustrowanym przewodnikom i przywiezionym przez poprzedników pamiątkom, takim jak olejne weduty, ryciny czy gipsowe odlewy gemm z przedstawieniami najważniejszych zabytków (Benson 2004). Wszystkie te (grand)turystyczne artefakty można było pomieścić w specjalnie konstruowanych mebelkach w formie kabinetu, dekorowanych widokami włoskich pejzaży i miast: w ten sposób podróż nie tylko stawała się pożywką dla pamięci, lecz także ułatwiała jej materializację w postaci → kolekcji.
Wymagający wielu miesięcy Grand Tour był przywilejem klasy próżniaczej (Veblen 1971 [1853]), kolej zaś (a później transport samochodowy i lotniczy) umożliwiła turystykę wszystkim tym, których czas i środki na próżnowanie były ograniczone. Łączyło się to z demokratyzacją samego próżnowania, czyli instytucjami urlopu wypoczynkowego dla pracowników najemnych i wakacji szkolnych oraz rozwojem kultury czasu wolnego. Wraz z turyzmem pojawił się nowy rodzaj konsumpcji, której podstawą był wyjazd z domu. Nie chodziło w nim jednak tylko o poszukiwanie nowych doświadczeń i wiedzy, lecz także o przyjemne spędzenie czasu wolnego i wypoczynek od pracy.
Wyjazd z domu oznacza kontakt ze zróżnicowanym otoczeniem, w tym także spotkanie z obcością. W wypadku nowoczesnego turysty obcość może wynikać z odległości geograficznej (dalekie kraje i inne języki), klasowej (chłopi) i czasowej. Atrakcyjność spotkania z obcością zasadza się nie tylko na empirycznej koncepcji wiedzy, lecz także na romantycznym zachwycie wszystkim, co nietknięte nowoczesnym odczarowaniem świata.
Własne → fotografie z podróży (widoki i portrety) służą z jednej strony materializacji → wspomnień, z drugiej zaś – ich narratywizacji (→ narracja); są też potwierdzeniem jej odbycia, umożliwiając konstruowanie → biografii turysty – podobną funkcję pełniły portrety zamawiane przez najzamożniejszych (grand)turystów u uznanych malarzy rzymskich czy weneckich.
Patrzenie w poszukiwaniu widoków, którego uczył Grand Tour, nie ograniczało się, rzecz jasna, do Półwyspu Apenińskiego. Malowniczości poszukiwano także w rodzimym → krajobrazie, który także zaczęto przekształcać w widoki, natomiast odwiedzane w czasie Grand Tour zabytki antyczne miały swój lokalny odpowiednik w postaci starożytności krajowych, które stawały się celem turystycznych wypraw wykształconej klasy średniej. Wraz z kształtowaniem się nowoczesnych ideologii narodowych turyzm zyskał wymiar podróży do korzeni własnego → narodu. Podróż taka w wielu miejscach w Europie nie łączyła się z wyjazdem z kraju, lecz „z miasta” „na wieś”, odbieranym jako przekroczenie granicy między „cywilizacją” a „naturą” (Macnaghten, Urry 2005 [1998]: 228–279). Podłożem tego rodzaju podróży bywały → nostalgia i sentymentalna tęsknota za „utraconą pierwotnością”.
Współczesna turystyka to zjawisko, które łączy właściwe dla Grand Tour poszukiwanie doświadczeń traktowanych jako źródło wiedzy oraz wyraz nostalgicznej tęsknoty za przeszłością z wakacyjnym nastawieniem na przyjemne spędzenie czasu wolnego od pracy. Masowa turystyka, związana z rozwojem taniego transportu lotniczego i autokarowego, stała się jedną z najbardziej dynamicznie rozwijających się branż światowej gospodarki. Prowadzi to do gwałtownej komercjalizacji praktyk turystycznych, łączącej się z utowarowieniem zarówno samej podróży, jak i jej celu. Popyt na coraz to nowe destynacje sprawia, że utowarowieniu ulegają lokalne → tożsamości (Comaroff, Comaroff 2011 [2009]), przetworzone do postaci produktu, który powinien być odmienny i atrakcyjniejszy od innych. Natomiast związana z umasowieniem stereotypizacja (→ stereotyp) doświadczenia podróży generuje nowe strategie jego autentyzacji (→ autentyczność), wśród których coraz ważniejsze staje się odwoływanie do innych zmysłów niż wzrok (Wieczorkiewicz 2008: 235–240, 319–334). Nacisk na synestezję doświadczenia turystycznego, związany zarówno z poznawczym, jak i rozrywkowym wymiarem turystyki, przyczynia się do wzbogacenia i stopniowej kanonizacji języka służącego opisowi doznań, poszerzając obszar zachodniego → dyskursu o → ciele.
Ewa Klekot
Hasła pokrewne: krajobraz, przemysł pamięci, pamiątka, rekonstrukcja, zabytek
Bibliografia
Barthel D. (1996), Historic Preservation, New Brunswick: Rutgers University Press.
Benson S. (2004), „Reproduction, fragmentation and collection: Rome and the origin of souvenirs”, w: D.M. Lasansky, B. McLaren (red.), Architecture and Tourism, Oxford, New York: Berg, s. 15–36.
Comaroff J.L., Comaroff J. (2011), Etniczność, Sp. z o.o., tłum. W. Usakiewicz, Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego.
Feldman J. (2008), Above the Death-Pits, Beneath the Flag; Youth Voyages to Poland and the Performance of Israeli National Identity, New York, Oxford: Berghahn.
MacCannell D. (2002), Turysta. Nowa teoria klasy próżniaczej, tłum. E. Klekot, A. Wieczorkiewicz, Warszawa: Wydawnictwo Muza.
Macnaghten P., Urry J. (2005), Alternatywne przyrody, tłum. B. Baran, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe Scholar.
Urry J. (2007), Spojrzenie turysty, tłum. A. Szulżycka, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN.
Veblen T. (1971), Teoria klasy próżniaczej, tłum. J. i K. Zagórscy, Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe.
Wieczorkiewicz A. (2008), Apetyt turysty, Kraków: Universitas.
Ewa Klekot, Turyzm, w: Modi memorandi. Leksykon kultury pamięci, red. Magdalena Saryusz-Wolska, Robert Traba, współpraca: Joanna Kalicka, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe Scholar, 2014, s. 506-508.
