Początkowo leksem o wąskim znaczeniu: → wspomnienie, przypomnienie (łac. recordatio; Urbańczyk 1970–1973: 12). W Słowniku języka polskiego [1958–1969] pod red. Witolda Doroszewskiego (1899–1976) materialny status pamiątki znalazł się już na pierwszym miejscu, przed pamięcią, wspomnieniem i pamiętną datą (Doroszewski 1964: 54–55). Ten prymat utrzymał się w późniejszych słownikach. Historia terminu obejmuje zatem nie tylko rozszerzanie jego denotacji, lecz także zmiany w ich hierarchii: od dominacji wspomnienia, pamiętania po → hegemonię pamiątki rozumianej jako → rzecz.
Wśród pamiątek-przedmiotów można wyróżnić: pamiątki rodzinne, pamiątki narodowe, → relikwie, trofea, upominki i pamiątki turystyczne. Osobne miejsce zajmują pamiątki medialne, będące rezultatem urzeczowienia przekazu, i pamiątki korporalne, utrwalone w materii → ciała. Każdy ze sposobów rozumienia terminu umieszcza pamiątkę w kontekście → czasu, → przeszłości i pamięci. Dlatego też – choć rozmaite znaczenia pamiątki budzą zainteresowanie różnych dyscyplin humanistyki (fenomenologii, historii kultury materialnej, antropologii podróży, antropologii rzeczy) – jej aktualną dziedziną jest szeroko pojęta mnemologia.
Porządek skojarzeń (między rzeczami, wyobrażeniami i tym, co ma być zapamiętane) leży u podstaw rozmaitych odmian pamięci sztucznej, wywodzącej się ze starożytnej ars memoriae (→ mnemotechnika), toteż obejmuje ona także przedmioty pamiątkowe, jeśli widzieć w nich materialne → nośniki pamięci, nierzadko w postaci konwencjonalnych układów przestrzennych (ściana, gablota, album itd.). Pamiątka jest przedmiotem „mówiącym”, czyli rzeczowym zawiązkiem jakiejś → narracji, a seria pamiątek może uchodzić za materiał inicjujący szerszą opowieść autobiograficzną (→ autobiografia). Każdy przedmiot odgrywający rolę pamiątki, niezależnie od podziału na pamiątki historyczne i etniczne (Wieczorkiewicz 2008: 44), ewokuje dystans czasowy, a kwalifikacja historyczne–etniczne jest zamienna: pamiątka etniczna wraz z upływem lat nabiera znaczeń historycznych, pamiątka historyczna zabarwia się etnicznością po przekroczeniu granic rodzimej kultury. Jako rzecz reprezentująca przeszłość pamiątka jest znakiem metonimicznym: czymś, co pozostaje z minionego, zmieniając zarazem własną pozycję w relacjach → przestrzeni, własności i przeznaczenia. Ewentualne odniesienia symboliczne są wtórne i niekonieczne, a zmiana, nierozpoznanie lub utrata symbolicznego znaczenia nie wpływają na pamiątkowy status przedmiotu. Powinien on być stosunkowo trwały i martwy – zwierzęta mogą stać się pamiątkami pośmiertnie, po odpowiedniej preparacji, co dotyczy m.in. trofeów łowieckich.
Pamiątkowość przedmiotu wynika z emocjonalnego stosunku do przywoływanej przeszłości i wygasa wraz z nim, choć można ten stosunek podzielać i „dziedziczyć”. Rzecz taka bywa otaczana → kultem w granicach ścisłej intymności i może służyć jako rekwizyt w → rytuałach podtrzymujących lub zrywających więź. Ten rytualny wymiar pamiątki wiążę się z magicznymi i religijnymi funkcjami przedmiotów (Barański 2007: 128–129). Kontakt z → tradycją praktyk magicznych utrzymują relikwie, czyli – w szerokim rozumieniu – pamiątki-synekdochy, pozostałości nie tyle po kimś, ile z kogoś; w tym także przedmioty najbardziej osobistego użytku, o najściślejszej, bezpośredniej przyległości do ciała upamiętnianej osoby, jak również materialne odwzorowania jej kształtów (maski pośmiertne, odlewy dłoni itd.). Niektóre z relikwii osobistych (lub pochodzących od osób publicznych, ale w prywatnym posiadaniu) mają znamiona → fetyszu ze względu na rodzaj i intensywność wzbudzanych emocji.
Upominki to rodzaj pamiątek wręczanych w prezencie. Zgodnie z etymologią mają one przypominać o więzi łączącej darczyńcę i obdarowanego lub być ofertą trwałej więzi. Są zasadniczo nieprzechodnie (osobistego podarunku nie wręcza się komuś innemu), chyba że spełnione zostaną warunki utrzymania prestiżu przedmiotu (np. przekazanie go na aukcję charytatywną). Nie dotyczy to bardziej oficjalnych prezentów nazywanych także suwenirami. Ich konwencjonalność nie zobowiązuje do niczego poza – ewentualnie – zwyczajowym odwzajemnieniem. Suweniry wytwarzające relację korupcyjnego zobowiązania są eufemizmem łapówki.
Moda na przywożenie pamiątek ma historyczny związek z pielgrzymkami, podróżami edukacyjnymi typu Grand Tour i zbieraniem osobliwości (z polskich kolekcjonerów warto wymienić Mikołaja Krzysztofa Radziwiłła „Sierotkę” [1549–1616], Stanisława Herakliusza Lubomirskiego [1642–1702], Michała Jerzego Poniatowskiego [1736–1794], Jana Pawła Woronicza [1757 lub 1753–1829] i Izabelę Czartoryską [1746–1835]). Funkcją pamiątki turystycznej jest nie tylko upamiętnienie wojaży, lecz także materialne potwierdzenie ich odbycia. Tam, gdzie podróżowanie należy do wyznaczników statusu społecznego, pamiątki takie mogą przypominać → kolekcje trofeów, czyli przedmiotów upamiętniających osiągnięcia. Przedmioty te nabywają walorów pamiątkowości albo z nadania ich posiadacza (np. szyszka czy muszla), albo w rezultacie podjęcia przezeń oferty rynkowej (np. ciupaga zakupiona na Krupówkach). Produkty przemysłu czy rzemiosła pamiątkarskiego jako element podaży rynku turystycznego nie są jeszcze pamiątkami w sensie ścisłym, choć → miejsca, w których można je nabyć, upraszczająco nazywamy „kioskami z pamiątkami” itp. (Kopytoff 2003; Banaszkiewicz 2011: 5–6).
Obiekty pamiątkowe mogą ulegać przemieszczeniom pomiędzy pamięcią prywatną i → pamięcią zbiorową, jeśli zostaną włączone do obiegu publicznego, awansując do rangi pamiątek narodowych. Określenie to występuje również w funkcji bliskoznacznej wobec → miejsc pamięci, a także w odniesieniu do przekazów o nieutrwalonej postaci materialnej, takich jak Mickiewiczowska „pieśń gminna” z Konrada Wallenroda [1828], stojąca na straży „narodowego pamiątek kościoła”. Konotacje pomocy i podpory w utrzymywaniu związków z przeszłością cechują także pamiątkę rozumianą jako praktyka → upamiętnienia, czyli najczęściej zinstytucjonalizowany (liturgiczny, rytualny itp.) akt upamiętnienia, ponowienia czy aktualizacji minionych stanów świata. Tym samym pamiątka, źródłowo powiązana z linearną koncepcją czasu (Wieczorkiewicz 2008: 47), uczestniczy w restytucjach czasu cyrkularnego. Sakralny (→ sacrum) wymiar pamiątki (rozumianej jako akt wspólnotowego upamiętnienia) znajduje wyraz w idei chrześcijaństwa jako religii pamięci, a także w obrzędach liturgicznych (np. katolicka Msza Wieczerzy Pańskiej czy luterańska Pamiątka Wyznania Augsburskiego).
Jeśli jakiś przekaz (list, autograf, wpis w staropolskim imionniku, → fotografia, amatorskie nagranie itp.) nabiera wartości pamiątkowej, to ulega tym samym urzeczowieniu, podlegając w szczególnych przypadkach kolekcjonerskim kryteriom stanu zachowania, → autentyczności i unikatowości. Wynikająca z tego reifikacja przekazu wysuwa na plan pierwszy minione okoliczności jego powstania. Z kolei pamiątki korporalne to zmiany w materii ciała, np. szramy i blizny. Często kojarzą się one z bólem, otrzymuje się je wbrew woli i nie można się ich pozbyć. Wynika stąd paradoksalnie względna nietrwałość pamiątki, która opuszcza świat wraz z jej nosicielem; dopóki jednak to nie nastąpi, jest zasadniczo nieusuwalna (jak piętna, tatuaże itp.). Będąc nie tyle podporą pamięci, ile pamięcią narzuconą – przez przypadek, przez innych lub przez samego siebie – okazuje się czymś, co nie tyle pomaga pamiętać, ile nie pozwala zapomnieć (→ zapomnienie).
Dariusz Śnieżko
Hasła pokrewne: fetysz, fotografia, genealogia, kolekcja, kult, nośniki pamięci, nostalgia, relikwia, rzecz, szczątki, turyzm
Bibliografia
Banaszkiewicz M. (2011), „Pamiątki turystyczne – w poszukiwaniu tożsamości”, Turystyka Kulturowa, 4, s. 4–16.
Barański J. (2007), Świat rzeczy. Zarys antropologiczny, Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego.
Doroszewski W. (red.) (1964), Słownik języka polskiego, t. VI, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN.
Dubisz S. (red.) (2003), Uniwersalny słownik języka polskiego, t. III: O–Q, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN.
Kopytoff I. (2003), „Kulturowa biografia rzeczy – utowarowienie jako proces”, w: M. Kempny, E. Nowicka (red.), Badanie kultury. Elementy teorii antropologicznej, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, s. 249–275.
Szymczak M. (red.) (1999), Słownik języka polskiego, L–P, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN.
Urbańczyk S. (red.) (1970–1973), Słownik staropolski, t. VI: P–Pożżenie, Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich.
Wieczorkiewicz A. (2008), Apetyt turysty. O doświadczaniu świata w podróży, Kraków: Universitas.
Dariusz Śnieżko, Pamiątka, w: Modi memorandi. Leksykon kultury pamięci, red. Magdalena Saryusz-Wolska, Robert Traba, współpraca: Joanna Kalicka, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe Scholar, 2014, s. 322-324.
