W wąskim rozumieniu oznacza ekspresję słowną, w ujęciu szerszym odsyła do czterech grup zagadnień: 1) specyficznych cech dzieła mówionego (poetyka oralności); 2) kompleksu zjawisk związanych z komponowaniem, wygłaszaniem i transmisją dzieł mówionych (tradycja ustna); 3) organizacji społeczeństwa związanej z komunikacją ustną (kultura oralna); 4) typu interakcji społecznej (oralność jako wykonanie i jako działanie).
Od poetyki twórczości ustnej do tradycji ustnej
Odległej genezy badań nad ustnością należy upatrywać w barokowym przejściu od repetycji uniwersalnych wzorców kultury do zainteresowania cechami specyficznymi danej kultury lokalnej wraz z jej historycznymi i geograficznymi uwarunkowaniami. Nacisk położony na cechy swoiste kultur narodowych przybrał w XIX w. postać romantycznej fascynacji ludowością oraz kolekcjonowania (a często: apokryficznego wytwarzania) eposów narodowych i zabytków → folkloru (baśnie, podania, legendy, pieśni). Zarówno eposy, jak i dzieła ustnej kultury ludowej stawiały opór analizom prowadzonym z perspektywy kultury piśmiennej.
Naruszenie tej perspektywy nastąpiło w serii artykułów z lat 20. XX w. Autorzy: Antoine Meillet (1866–1936), Matija Murko (1861–1952), Marcel Jousse (1886–1961) i Arnold van Gennep (1873–1957), podkreślali związek stylu ustnego z uporządkowaniem rytmicznym ułatwiającym zapamiętywanie (→ mnemotechnika) (Jousse 1924), uznając powtarzalność za podstawową cechę poezji ustnej, nie zaś wynik niedostatku umiejętności poetyckich (Meillet 1923); przeciwstawiali się też powszechnemu przekonaniu, że twórczość ustna jest gorszą – ewolucyjnie wcześniejszą – przedpiśmienną wersją współczesnej poezji. Ich wnioski połączył, stwarzając nową dziedzinę badań, doktorant Meilleta – Millman Parry (1902–1935).
Zrewolucjonizował on studia nad oralnością, twierdzając, że Homer „należał do niezmiernie długiej tradycji poetów ustnych, którzy […] komponowali całkowicie bez pomocy pisma” (Parry 1971 [1930]: 317). Wizja długiego łańcucha niepiśmiennych pieśniarzy nakazuje przedefiniować – podstawowe dla nowoczesnego pojmowania → literatury – kategorie autora, wersji kanonicznej dzieła i transmisji. W kulturze oralnej nie istniał autor rozumiany jako samodzielny twórca dzieła (Homer był albo jednym z wielu rapsodów, albo kopistą) ani też nie istniała niezmienna wersja pieśni (transmisja dzieł wolna była od wymogu ścisłej → reprodukcji). Wszystko to nakazuje odróżnić tradycję ustną od literatury ustnej. Przez tradycję ustną rozumieć należy wysoce złożoną społeczno-językową instytucję odpowiedzialną za podtrzymywanie ciągłości kultury, instytucję, której istotą jest nieprzerwany proces komponowania; z kolei oksymoroniczne określenie „literatura ustna” odsyła do tych przejawów tradycji ustnej, które zostały utrwalone (na → piśmie, płycie, taśmie bądź innym → nośniku materialnym) i tym samym przeniesione do innego – obcego sobie – → medium, wymuszającego często ustalenie autorstwa i/ lub wersji kanonicznej.
Parry nie zdążył zająć się badaniem procesu oralnego tworzenia. Sformułował jednak odkrywczą i inspirującą koncepcję poetyki dzieła ustnego, która mówiła, że: 1) język Homera jest całościową strukturą zbudowaną z wyrażeń nazwanych „formułami” („grupa słów regularnie używanych w tych samych warunkach metrycznych dla wyrażenia jakiejś konkretnej idei”; Parry 1928: 13) i zmagazynowanych w → tradycji; 2) sięgając do tradycji, poeta ustny „zszywa” (rhapsode znaczy „ten, kto zszywa pieśni”) swój utwór, posuwając się do przodu dzięki pamiętaniu „niezliczonej ilości środków poetyckich, które umożliwiają mu kombinacyjne łączenie słów i wyrażeń w całościowe zdania i wersy, mieszczące się w sześciu stopach daktylicznych, wcielających idee odpowiednie dla narracji o heroicznych czynach” (Parry 1971: 195); 3) pamięć pieśniarza funkcjonuje nie jako bierne odtwarzanie wersów poematu, lecz jako aktywność kombinatoryczna: poeta nie odtwarza z pamięci ani nie wymyśla samodzielnie pieśni, lecz improwizuje, włączając „dzięki stałym wzorcom” tradycyjne zwroty i wyrażenia „w ramy wersu” – a presja wykonania ułatwia zapamiętanie owych wzorców (tamże: 268).
Oralno-formułową koncepcję poezji ustnej podjął i rozszerzył Albert B. Lord (1912–1991). Przesunął on refleksję nad oralnością z badania poetyki dzieła na badanie procesu tworzenia, wskazując na trzy aspekty dynamiki oralności. Po pierwsze, zestaw stałych wyrażeń, czyli formuł, nigdy nie jest zamknięty, ponieważ każdy pieśniarz, zapamiętując formuły istniejące, uczy się równocześnie wytwarzania nowych – proces stawania się pieśniarzem nie polega na memoryzacji gotowych formuł, lecz na opanowywaniu językowych wzorców ich wytwarzania (Lord 2010 [1960]: 130). Po drugie, oprócz wzorców i formuł pieśniarz zapamiętuje przede wszystkim schemat fabularny, czyli temat i jego wątki (tamże: 173): pieśń nie podlega zatem pełnej memoryzacji i nie ma swojej kanonicznej (→ kanon) postaci – powstaje w akcie wykonania, który jest tożsamy z aktem wytworzenia. Oznacza to, że wielkie eposy kultury europejskiej i azjatyckiej należą do dziedzictwa oralnego komponowania, nie zaś tylko oralnego wykonania. Po trzecie, skoro pieśń ustna istnieje tylko w wykonaniu, wobec tego o jej kształcie – rozmiarze i zawartości – współdecyduje słuchacz (tamże: 85–86).
Parry i Lord wyodrębnili oralność jako nowy obszar badań, wyznaczając dwa przejścia: od badania zawartości dzieła (poetyka oralna) do refleksji nad procesem tworzenia i jego umiejscowieniem w życiu społecznym; od postrzegania ustności jako ewolucyjnie wcześniejszego i mniej rozwiniętego etapu twórczości w dziejach społeczeństw do traktowania jej jako typu kultury artystycznej niezależnej i odmiennej od kultury pisma.
Od komunikatu do ontologii komunikacji
Na początku lat 60. XX w. – m.in. pod wpływem refleksji Harolda A. Innisa (1894–1952) poświęconej związkom między środkami komunikacji i rozwojem cywilizacji (Empire and Communications [1950]; The Bias of Communication [1951]) – powstał nowy paradygmat badawczy, który włączył wyniki prac Parry’ego i Lorda do całościowego ujęcia kultury.
Założycielskie znaczenie dla nowego podejścia miała seria – częściowo tylko ze sobą powiązanych – studiów: Marshala McLuhana (1911–1980), The Gutenberg Galaxy. The Making of Typographic Man [1962]; Claude’a Lévi-Straussa (1908–2009), Myśl nieoswojona [1962]; Erica Havelocka (1903–1988), Przedmowa do Platona [1963]; Jacka Goody’ego i Iana Watta (1917–1999), The Consequences of Literacy [1963] oraz Waltera Onga (1912–2003), The Presence of the Word: Some Prolegomena for Cultural and Religious History [1967]. Wcześniejsze studia Parry’ego i Lorda akcentowały odrębność twórczości ustnej i piśmiennej. Według nowej koncepcji – którą można nazwać ontologią komunikacji – ustność i piśmienność zostały opisane jako t y p y k o m u n i k a c j i decydujące o całokształcie życia społecznego. Fundamentem nowego paradygmatu było założenie, że wszystkie aspekty społecznego uniwersum są korelatami środków porozumienia. W ujęciu takim instytucje życia zbiorowego (władza, → prawo, obyczaj, religia, → sztuka), więzi społeczne, sposoby komunikacji codziennej i uroczystej, techniki pamięci i transmisji tradycji, a także psychika jednostkowa są uwarunkowane przez dominujące medium (Goody 2006 [1987]). W perspektywie tej zmiana medium (tu: przejście od mowy do pisma) pociąga za sobą zmianę wszystkich parametrów rzeczywistości społecznej, a starsze medium zostaje wchłonięte przez nowsze (Ong 1992).
Znaczenie ontologii komunikacji – paradygmatu niezwykle pojemnego, łączącego historię materialną, historię idei, socjologię, antropologię, filozofię i filologię – dla badań nad oralnością ująć można w opisanych niżej zakresach.
Oralność jako typ organizacji społeczeństwa
Podstawowe założenie w badaniu poezji ustnej (tu w odniesieniu do kultury greckiej VIII–V w. p.n.e.) nakazuje ujmować dzieło w sytuacji komunikacyjnej – żaden aspekt z osobna (wykonawca, pieśń, odbiorca, kontekst) nie pozwala bowiem zrozumieć funkcji, jaką poezja pełni w społeczności oralnej.
Najkrótsze wyjaśnienie owej funkcji brzmi: poezja ustna była medium komunikacyjnym, które organizowało życie społeczne. Służyła ona: 1) reprodukowaniu → tożsamości zbiorowej; 2) sprawowaniu → władzy; 3) wychowywaniu młodych → pokoleń. Jej udział w utrwalaniu norm decydujących o prawidłowym funkcjonowaniu społeczeństwa wynikał stąd, że była ona księgą tradycji – sumą wiedzy zmagazynowanej w pamięci zbiorowej i wcielonej w poetyckie wersy. Poezja ustna to matryca praw i obyczajów, czyli ostateczna instancja rozstrzygająca spory moralne i religijne, a także encyklopedia, informator, poradnik i podręcznik. W skrócie – plemienna encyklopedyczno-obyczajowa instrukcja życia. Aby przekaz ustny mógł te role odgrywać, musi pojawić się w formie opowieści o wzniosłych przykładach ujętych w rytmiczne wzorce; kiedy już jednak taką formę przybiera, występuje nie tylko jako źródło informacji, lecz także jako najwyższy autorytet i „system indoktrynacji” (Havelock 2007: 60). Siła oddziaływania – istotna dla zrozumienia idei kształcenia obywatela – tkwiła w sposobie przyswajania: tradycję wcieloną w dzieła ustne memoryzowano w drodze stałej repetycji, czyli recytacji; memoryzacja taka zakładała „całkowite osobiste zaangażowanie i wynikającą z niego emocjonalną identyfikację z treścią poetyckiej wypowiedzi, którą należy zapamiętać i przechować” (tamże: 76); Przyswajanie tradycji ustnej nie było więc zwykłym aktem słuchania, lecz aktem wyzbycia się obiektywności – przyjęciem w siebie obcego ducha i oddaniem mu do dyspozycji własnego wnętrza.
Empatyczna recytacja prawd życia jako metoda uczenia się obywatelstwa określała miejsce poezji ustnej w reprodukcji systemu społecznego i procesie wychowania młodzieży. Zwieńczeniem ról odgrywanych przez pieśń ustną była władza. Słowo mówione decydowało o dystrybucji władzy, ponieważ przywództwo przypadało temu, kto umiał mądrze radzić, podniośle mówić i panować nad emocjami słuchaczy. Kryteria te można było spełnić wyłącznie dzięki doskonałej znajomości tradycji ustnej – pamięciowemu opanowaniu pieśni, wrażliwości na rytm słowny i umiejętności sugestywnego przemawiania wykorzystującego siłę epickiej wypowiedzi (tamże: 161). W relacji zwrotnej grupa społeczna, która dzięki tradycji ustnej osiągała uprzywilejowane miejsce w radzie, podtrzymywała i wzmacniała system paidei oparty na ustnym kształceniu obywatela. Wskazuje to na rolę pamięci, która w społeczeństwie ustnym przechowuje całe → dziedzictwo: obyczaj, religię, praktyczną wiedzę życiową i język. Ponieważ pamięć ta nie dysponuje żadnym trwalszym nośnikiem niż ona sama, magazynowane są w niej tylko treści ważne dla społeczności. Implikuje to istotne różnice między kulturą mowy i pisma. W → pamięci zbiorowej społeczeństwa oralnego, po pierwsze, → przeszłość istnieje pod postacią tego, co żywe i aktualne, a więc nieoddzielone od → teraźniejszości (w odróżnieniu od społeczeństwa pisma, które przystępując do spisywania wiedzy o przeszłości, separuje ją od teraźniejszości i wykształca wiedzę historyczną jako osobny przedmiot refleksji; historia taka musi nie tylko gromadzić dokumenty, lecz także stworzyć kryteria odróżniające wersje bardziej i mniej wiarygodne, naoczne i zasłyszane, prawdziwe i zmyślone). Po wtóre, środki komunikacji kultury ustnej nadają ludziom, naturze i bogom cechy konkretne, osadzając je w jednym, nierozerwalnym i wspólnym uniwersum (pismo prowadzi do przeciwstawienia sobie człowieka i natury; ponadto kultura pisma wyodrębnia boga jako obiekt abstrakcyjnego namysłu i wykształca księgę świętą jako podstawę religijnych praktyk). Po trzecie, kultura społeczności ustnych nie zawiera immanentnych sprzeczności, których ona sama nie potrafiłaby rozstrzygnąć (w odróżnieniu od kultury pisma, która przechowuje wszystkie – przeszłe i teraźniejsze, obce i swojskie – wersje tradycji, skazując swoich członków na ustawiczny wybór i indywidualne kształtowanie tożsamości). Po czwarte, kultura ustna jest lokalna, co znaczy, że wszystkie jej kryteria zachowują ważność w granicach danej wspólnoty (w odróżnieniu od pisma, które na mocy uniwersalizmu ma charakter ekspansywny, prowadząc do narodzin ponadlokalnych wspólnot wiary i wiedzy).
Ogromna siła tradycji ustnej zadecydowała o tym, że pierwszym zadaniem, jakie powierzono pismu w Grecji, stała się archiwizacja (→ archiwum) dorobku oralnego. To nałożenie się na siebie dwóch mediów – tj. dwóch typów organizacji społeczeństwa i dwóch typów umysłowości – zadecydowało o greckim przyspieszeniu cywilizacyjnym, niebywałym rozkwicie sztuki oraz narodzinach demokracji i filozofii (Havelock 2006).
Oralność jako działanie
O specyfice komunikacji ustnej decyduje to, że stanowi ona dynamiczną sieć relacji bezpośrednich. W relacjach tych język jest traktowany jako sposób działania, nie zaś jako czysty odpowiednik myśli (Ong 1992: 56). „Nieoswojona” myśl w kulturze ustnej ma charakter mnemoniczny i formułowy – wiedzą jest więc tylko to, co można ująć w formuły rytmiczne, i to, co pod taką postacią jest przekazywane. Słowo funkcjonuje ponadto w odniesieniu do wspólnoty i do bezpośredniej rzeczywistości, wytwarzając więź społeczną. Fundamentalne zasady oralności – język jako działanie i jako spoiwo więzi – pozwalają zrozumieć inne cechy aktywności ustnej, niezależnie od ukształtowania formułowego. Cechy te (np. dominacja zdań równorzędnych, nadmiar słów w stosunku do potrzeb informacyjnych, przywiązanie do formuł wiedzy odziedziczonych z przeszłości, odnoszenie komunikacji do bezpośrednio dostępnej rzeczywistości, nastawienie na werbalne konkurowanie) istnieją nawet w technologicznie zaawansowanych społeczeństwach, sygnalizując pozainformacyjne potrzeby użytkowników języka. (Do rozważań Onga nawiążą badacze skupiający się na performansowym aspekcie oralności; ustny performans w ich ujęciu to akt społeczny, wtajemniczenie w komunikację, praktyczny pokaz prowadzenia sporów i ich rozwiązywania; zob. Bakker 2005; Bauman 1986; Foley 1995).
Bilans i perspektywy ontologii komunikacji
Znaczenie ontologii komunikacji dla badań nad ustnością – dalekie od wyczerpania – polegało zasadniczo na przesunięciu „akcentu ze środków i sposobów produkcji na środki i sposoby komunikacji” (Goody 2006: 29). Oznaczało to badanie społeczeństwa jako organizacji wytwarzającej przede wszystkim środki porozumienia. Tak rozpatrywana oralność została scharakteryzowana jako: 1) typ więzi komunikacyjnej decydującej o całości świata społecznego (nie zaś odświętna aktywność wyłączona z istotnej komunikacji); 2) aspekt komunikacji istniejący w każdym, nawet najbardziej technologicznie zaawansowanym społeczeństwie (nie zaś historycznie miniona forma sztuki). Ontologia komunikacji pozwoliła również na ujęcie zmiany cywilizacyjnej „ustne–piśmienne” jako procesu: 1) długotrwałego (zapoczątkowanego w VIII w. p.n.e. w starożytnej Grecji i trwającego do XVIII w.); 2) związanego nie tylko z twórczością, lecz także przenikającego całą sferę komunikacji społecznej; 3) polegającego na stopniowym osiąganiu przez pismo roli medium przekształcającego i podporządkowującego sobie całą rzeczywistość ludzką.
Nowy paradygmat zmienił badania nad rozwojem kultur, społeczeństw, komunikacji i literatury. Pod jego wpływem studia nad oralnością zmierzają ku: 1) rekonstruowaniu typu organizacji społeczeństwa oralnego (na podstawie spisanych dzieł sztuki słowa, a także na bazie etnografii istniejących – zwłaszcza w Afryce – społeczności ustnych); 2) badaniu różnic między społeczeństwem oralnym i piśmiennym oraz analizowaniu implikacji, jakie dla polityki, ekonomii, kultury i psychiki ludzkiej miało wprowadzenie piśmienności; 3) analizowaniu residuów i nieoczekiwanych nawrotów oralności w społeczeństwie piśmiennym i postpiśmiennym (Ong 2002: 4) interpretowaniu okresów przejściowych, w których mowa i pismo nakładają się na siebie, prowadząc – jak w Grecji – do narodzin nowej cywilizacji.
Oralność jako performatyw
Dominacja ontologii komunikacji trwa od lat 60.–70. XX w. do dziś, choć od samego początku towarzyszyły jej polemiki. Krytykowano determinizm medialny (tezę, że świadomość użytkowników jest określana przez środek komunikacji), nadmierne wyostrzanie różnic ustne–piśmienne (tzw. Teoria Wielkiego Podziału – zob. Finnegan 1973; Godlewski 2008), przenoszenie właściwości charakterystycznych dla dzieł ustnych na całą sferę komunikacji ustnej, europocentryzm czy wreszcie pomijanie historycznej zmienności ustnego medium.
Istotną kwestią umykającą ontologii komunikacji pozostaje także aktualna dynamika oddziaływania słowa. Z refleksji nad tym problemem wyłania się perspektywa performatywnego badania oralności. Kluczowe wydaje się tu założenie, że „performatywy nie tylko odzwierciedlają istniejące warunki społeczne, lecz także wytwarzają szereg społecznych efektów” (Butler 2010: 183). Stąd badania koncentrują się na tym, jak działa wykonanie ustne – jakie efekty osiąga i z jakich czerpie w tym celu źródeł. W takim ujęciu oralność to dokonujące się w akcie komunikacji wypróbowywanie mocy sprawczej słowa mówionego (Furniss 2004), a badanie oralności to poszukiwanie metod pozwalających sprawczość tę opisać. Performatywne podejście stwarza szansę łącznego badania dawnej i dzisiejszej (rap, slam poetycki, stand-up comedy) sztuki oralnej, przekazu religijnego i metod jego dzisiejszego wykonania, porozumienia werbalno-cielesnego i wirtualnego, zachowawczych i emancypacyjnych aspektów oralności, komunikacji sakralnej i potocznej. Dzięki temu oralność, niezbędna w badaniu przeszłości, może służyć rozpoznawaniu mocy słowa w teraźniejszości.
Przemysław Czapliński
Hasła pokrewne: dziedzictwo, historia mówiona, media pamięci, mnemotechnika, pamięć kulturowa, pamięć performatywna, pamięć zbiorowa, pismo, tradycja, wspólnota pamięci
Bibliografia
Bakker E.J. (2005), Pointing at the past. From Formula to Performance in Homeric Poetics, Washington: Harvard University Press.
Bauman R. (1986), Story, Performance and Event. Contextual Studies of Oral Narrative, Cambridge: Cambridge University Press.
Butler J. (2010), Walczące słowa. Mowa nienawiści i polityka performatywu, tłum. A. Ostolski, Warszawa: Wydawnictwo Krytyki Politycznej.
Czapliński P. (red.) (2010), Literatura ustna, Gdańsk: Słowo/obraz Terytoria.
Finnegan R. (1973), „Literacy versus non-literacy: The great divide?”, w: R. Horton, R. Finnegan (red.), Modes of Thought, London: Faber & Faber, s. 112–144.
Finnegan R. (1988), Literacy and Orality. Studies in the Technology of Communication, Oxford: Blackwell.
Foley J.M. (1995), The Singer of Tales in Performance, Bloomington: Indiana University Press.
Furniss G. (2004), Orality. The Power of the Spoken Word, London: Palgrave Macmillan.
Godlewski G. (2008), Słowo – pismo – sztuka słowa. Perspektywy antropologiczne, Warszawa: Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego.
Goody J. (1987), The Interface between the Written and the Oral, Cambridge: Cambridge University Press.
Goody J. (2006), Logika pisma a organizacja społeczeństwa, tłum. G. Godlewski, Warszawa: Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego.
Goody J., Watt I.P. (2007), „Następstwa piśmienności”, tłum. J. Jaworska, w: Grzegorz Godlewski (red.) Communicare. Almanach antropologiczny (2. temat: Oralność/Piśmienność), Warszawa: Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, s 33–73.
Havelock E.A. (2006), Muza uczy się pisać. Rozważania o oralności i piśmienności w kulturze Zachodu, tłum. P. Majewski, Warszawa: Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego.
Havelock E.A. (2007), Przedmowa do Platona, tłum. P. Majewski, Warszawa: Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego.
Japola J. (1998), Tekst czy głos? Waltera J. Onga antropologia literatury, Lublin: Redakcja Wydawnictw KUL.
Jousse M. (1924), „Le Style oral rythmique et mnémotechnique chez les Verbo-moteurs”, Archives de philosophie, 2, IV, s. 1–240.
Lord A. (1991), Epic Singers and Oral Tradition, Ithaca: Cornell University Press.
Lord A. (2010), Pieśniarz i jego opowieść, tłum. P. Majewski, Warszawa: Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego.
Meillet A. (1923), Les origines indo-européennes des mètres grecs, Paris: Presses Universitaires de France.
Ong W.J. (1967), The Presence of the Word: Some Prolegomena for Cultural and Religious History, New Haven, London: Yale University Press.
Ong W.J. (1992), Oralność i piśmienność. Słowo poddane technologii, tłum. J. Japola, Lublin: Redakcja Wydawnictw KUL.
Ong W.J. (2002), „Wtórna oralność”, tłum. J. Japola, w: M. Hopfinger (red.), Nowe media w komunikacji społecznej w XX wieku, Warszawa: Oficyna Naukowa, s. 178–190.
Ong W.J. (2009), Osoba – świadomość – komunikacja. Antologia, tłum. J. Japola, Warszawa: Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego.
Parry A. (red.) (1971), The Making of Homeric Verse: The Collected Papers of Milman Parry, Oxford: Oxford University Press.
Parry M. (1928), L’Epithète traditionelle dans Homère. Paris: Société d’éditions „Les belles lettres”.
Przemysław Czapliński, Oralność, w: Modi memorandi. Leksykon kultury pamięci, red. Magdalena Saryusz-Wolska, Robert Traba, współpraca: Joanna Kalicka, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe Scholar, 2014, s. 311-317.
