Szczególny rodzaj → mediów, które przekazują pamięć, zarazem ją współtworząc. W języku polskim termin bliskoznaczny z pojęciem → nośników pamięci, jakkolwiek te ostatnie obejmują znacznie szerszy zakres zjawisk i przedmiotów; media pamięci to natomiast głównie zjawiska związane z piśmiennością, wizualnością oraz – począwszy od XIX w. – komunikowaniem masowym.
Nie pełnią one jedynie funkcji przekaźników „gotowych” pamięci, lecz same w sobie stają się treścią przekazu, czyli „aktorami” pamięci, tworząc dyskursywne ramy, dostarczając bądź narzucając style i formuły opowiadania o → przeszłości czy kreując i promując określone → figury pamięci. „Ponieważ media pamięci są źródłem najważniejszych metafor i modeli pamięci, ludzka pamięć rozwija się wraz z postępem mediów technicznych” – pisze Aleida Assmann (2013a [2011]: 89). Idea ta ma szerszy kontekst historyczno-kulturowy – zakłada bowiem, że historia mediów, począwszy od prostych znaków ikonicznych i pierwszych języków, przez → pismo, → druk → fotografię, → film aż do mediów cyfrowych (→ digitalizacja), stanowi zarazem historię pamięci (Assmann 2013b [2004]). Źródeł tego paradygmatu należy dopatrywać się w pracach Waltera Benjamina (1892–1940), który pisał: „Pamięć nie jest instrumentem badania przeszłości, a bardziej jest medium” (Benjamin 1991 [ok. 1932]: 400). W kolejnych dziesięcioleciach pogląd o zależności między dominującymi w danej epoce mediami a kształtowaniem się pamięci reprezentowali m.in. Jacques Le Goff w Historii i pamięci [1977], włoska badaczka Elena Esposito w pracy La memoria sociale [2001] i holenderski historyk nauki Douwe Draaisma w książce Machina metafor [2003].
Na aktywną rolę mediów pamięci w samym tworzeniu treści kulturowego przekazu o przeszłości zwraca uwagę niemiecka badaczka Astrid Erll. W jej ujęciu media pamięci nie są neutralnymi nośnikami treści zawierających pewne wizje przeszłości, lecz same konstytuują te wizje, wraz z uniwersum wartości i norm oraz koncepcji → tożsamości, które się w nich zawierają. → Obrazy przeszłości nie istnieją niezależnie od mediów – są konstruktami wytwarzanymi przez media pamięci. Dlatego nie stosuje się do nich pojęcie → autentyczności lub zafałszowania rzeczywistego obrazu przeszłości (Erll 2004: 5).
W → literaturze sporo miejsca poświęcono refleksji na temat adekwatności mediów masowych w reprezentowaniu tzw. trudnych tematów związanych z traumatycznymi (→ trauma) wydarzeniami w → historii. Dyskusję tę inspirowały zwłaszcza przedstawienia → Zagłady w mediach masowych i kulturze rozrywkowej – m.in. emisja amerykańskiego miniserialu Holocaust (1978) w reżyserii Marvina J. Chomsky’ego czy film Lista Schindlera (1993) Stevena Spielberga. Można wyróżnić dwa dominujące stanowiska w sprawie roli mediów w kształtowaniu pamięci o Zagładzie i innych historycznych traumach. Pierwsze, które odnajdujemy np. w pracach Susan Sontag (1933–2004; 1986, 2003) czy Geoffreya Hartmana (2002), mówi, że media formują postawy biernego obserwatora, a w konsekwencji zmniejszają wrażliwość odbiorców na przemoc. Media trywializują też te wydarzenia, kreując poczucie bezpiecznego dystansu wobec nich oraz ubierając je w ramy gatunkowe nieadekwatne do poważnej i trudnej treści. Drugie stanowisko dostrzega pozytywną rolę mediów. Media „demokratyzują” pamięć w tym sensie, że pozwalają różnym grupom odbiorców utożsamiać się z nie swoją przeszłością. Mogą zatem kreować szersze → wspólnoty pamięci czy moralnej świadomości. Takie podejście odnajdujemy m.in. w koncepcjach → postpamięci, → pamięci protetycznej Alison Landsberg (2004) czy → pamięci globalnej Natana Sznaidera i Daniela Levy’ego (2002, 2006 [2001]). Ci ostatni ogłosili pojawienie się etycznej (→ etyka) wspólnoty pamięci Zagłady na poziomie globalnym, której motorem miałyby być właśnie popularne reprezentacje Zagłady rozpowszechniane za pośrednictwem masowych mediów. Kultura masowa, którą autorzy nazwali „frywolnym przemysłem” (→ przemysł pamięci) i „pogańskim rytuałem afirmacji życia”, ma, ich zdaniem, „wydzierać” pamięć Zagłady wąskim elitom, które roszczą sobie monopol na określanie uprawnionych sposobów przedstawiania (Szaider, Levy 2006: 157).
Koncepcja mediów pamięci stosowana w analizach reprezentacji przeszłości często wykracza poza media rozumiane jako technologie komunikacyjne. Ze względu na fakt, że paradygmat badań „wpływu” mediów na → pamięć zbiorową jest metodologicznie problematyczny, duże znaczenie badawcze mają prace poświęcone nie tyle kształtowaniu pamięci przez media, ile jej uobecnianiu się w mediach. Oprócz rozpraw takich jak Family Frames Marianne Hirsch (1997), w której fotografie służą za punkt wyjścia do analizy zjawiska postpamięci, czy refleksji poświęconych → reprodukcji dominującego → dyskursu pamięci w mainstreamowych filmach (Erll, Wodianka 2009), trzeba zwrócić uwagę na badania takich mediów pamięci, jak → pomniki, → miejsca czy nawet → ciało. Do klasycznych studiów, które należy tu wskazać, zaliczają się analizy pomników upamiętniających Zagładę, dokonane przez Jamesa Younga (1993, 2002: 184–223), refleksje Aleidy Assmann (1999: 298–342) o roli miejsc i fizykalnie pojętych przestrzeni w utrwalaniu pamięci o zdarzeniach historycznych czy rozważania Paula Connertona (2012 [1989]) o funkcji ciała w rytuałach komemoracyjnych. Problemem takiego ujęcia jest szerokie rozumienie mediów pamięci – trudno wskazać nośnik, który nie mieściłby się w polu semantycznym tego terminu, co z kolei uniemożliwia jego precyzyjny opis i definicję.
Małgorzata Pakier, Magdalena Saryusz-Wolska
Hasła pokrewne: druk, film, fotografia, implanty pamięci, medium, nośniki pamięci, obraz, pamięć protetyczna, pismo, przemysł pamięci, telewizja
Bibliografia
Assmann A. (1999) Erinnerungsräume: Formen und Wandlungen des kulturellen Gedächtnisses, München: C.H. Beck.
Assmann A. (2013a), „Metafory, modele i media pamięci”, tłum. Z. Dziewanowska-Stefańczyk, w: A. Assmann, Między historią a pamięcią, red. M. Saryusz-Wolska, Warszawa: Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, s. 89-126.
Assmann A. (2013b), „O medialnej historii pamięci kulturowej”, tłum. K. Sidowska, w: A. Assmann, Między historią a pamięcią, red. M. Saryusz-Wolska, Warszawa: Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, s. 127-145.
Benjamin W. (1991), „Ausgraben und Erinnern”, w: W. Benjamin, Gesammelte Schriften, red. R. Tiedemann, H. Schweppenhäuser, t. IV.1, Frankfurt am Main: Suhrkamp, s. 400–401.
Connerton P. (2012), Jak społeczeństwa pamiętają, tłum. M. Napiórkowski, Warszawa: Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego.
Erll A., Wodianka S. (red.) (2009), Film und kulturelle Erinnerung. Plurimediale Konstellationen, Berlin: Walter de Gruyter.
Erll A. (2004). „Medium des kollektiven Gedächtnisses: Ein (erinnerungs-) kulturwissenschaftlicher Kompaktbegriff”, w: A. Erll i in. (red.), Medien des kollektiven Gedächtnisses. Konstruktivität – Historizität – Kulturspezifität, Berlin, New York: Walter de Gruyter, s. 3–22.
Garde-Hansen, J. (2011), Media and Memory, Edinburgh: Edinburgh University Press.
Hartman G. (2002), The Longest Shadow. In the Aftermath of the Holocaust, New York: Palgrave Macmillan.
Hirsch M. (1997), Family Frames: Photography, Narrative, and Postmemory. Cambridge, MA, London: Harvard University Press.
Landsberg A. (2012), „Pamięć protetyczna”, tłum. M. Szewczyk, w: I. Kurz, P. Kwiatkowska, Ł. Zaremba (red.), Antropologia kultury wizualnej, Warszawa: Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, s. 690–698.
Landsberg A. (2004), Prosthetic Memory: The Transformation of American Remembrance in the Age of Mass Culture, New York: Columbia University Press.
Sontag S. (1986), O fotografii, tłum. S. Magala, Warszawa: Fundacja Potocka. Galeria Potocka.
Sontag S. (2003), Regarding the Pain of Others, New York: Farrar, Straus and Giroux.
Sznaider N., Levy D. (2002), „Memory unbound. The Holocaust and the formation of cosmopolitan memory”, European Journal of Social Theory, 5 (1), 87–106.
Sznaider N., Levy D. (2006), Holocaust and Memory in the Global Age, tłum. z niem. A. Oksiloff, Philadelphia: Temple University Press.
Young J.E. (1993), The Texture of Memory. Holocaust Memorials and Meanings, New Haven: Yale University Press.
Young J.E. (2002). At Memory’s Edge: After-Images of the Holocaust in Contemporary Art and Architecture. New Haven: Yale University Press.
Małgorzata Pakier, Magdalena Saryusz-Wolska, Media Pamięci, w: Modi memorandi. Leksykon kultury pamięci, red. Magdalena Saryusz-Wolska, Robert Traba, współpraca: Joanna Kalicka, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe Scholar, 2014, s. 213-216.
