STRUKTURY NIELEGALNEGO TRANSFERU ZRABOWANYCH DZIEŁ SZTUKI MIĘDZY EUROPĄ A AMERYKĄ W LATACH 1944-1949

Rodzaj projektu: projekt badawczy, publikacja
Miejsce: Berlin
Termin: 2014, 2015, 2016, 2017
Współorganizatorzy: Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego, Technische Universität Berlin
Finansowanie: Polsko-Niemiecka Fundacja na rzecz Nauki, Narodowe Centrum Nauki– wniosek złożony został w listopadzie 2014 roku; Centrum Badań Historycznych PAN

Projekt zakłada przebadanie i uporządkowanie wiedzy na temat struktur transferu dzieł sztuki w okresie od 1944 roku (lądowanie aliantów w Normandii) do 1949 roku (powstanie DDR), który odbywał się pomiędzy powojenną Europą a Stanami Zjednoczonymi Ameryki.  Momentem przełomowym dla zjawiska zwanego NS-Raubkunst, czyli systematycznego i zaplanowanego grabienia dzieł sztuki i dóbr kultury przez nazistowski rząd niemiecki był rok 1944. Od momentu bombardowania Berlina  rozpoczyna się z jednej strony, z rozkazu Göringa, wywożenie z miasta zdeponowanych tu zabytków, magazynowanie ich we wcześniej przygotowanych miejscach (sztolnie, zamki etc.), z drugiej strony następuje rozluźnienie zależności władzy przez co wprowadzone zostają do procederu Raubkunst wyraźne elementy prywatnych interesów. Od 1944 roku  zmienia się perspektywa grabieżczej działalności: odejście od idei mecenatu, kolekcjonerstwa w stronę rabunku o czysto finansowym podłożu. To jest moment przełomowy dla tego zagadnienia. Lądowanie aliantów w Normandii i pojawienie się alianckich oddziałów Kunstschutz (Counter intelligence corps – CIC; oficerów Monuments, Fine Arts, and Archives – MFAA, MacMillan-Committee etc.) rozpoczynają operacje zabezpieczające dobra kultury. Wkroczenie MFAA do Europy ustanawia Raubkunst przestępstwem wojennym, które staje się elementem procesów norymberskich.

Okres od 1944 do 1949 roku oraz skomplikowana sfery zależności współpracujących i współ konkurujących ze sobą grup kunstschutzoficerów  nie jest prawie w ogóle opracowany. Natomiast sam temat grabieżczej działalności Amerykanów w Niemczech pojawia się sporadycznie i bazuje głównie na doniesieniach medialnych oraz archiwach sądowych. Dopiero od końca lat 90. XX wieku pojawiają się pierwsze znaczące procesy rewindykacyjne związane z nielegalnym wywożeniem przez Amerykanów dóbr kultury, głównie dzieł sztuki. Związane to jest przede wszystkim z wyprzedawaniem przez spadkobierców amerykańskich żołnierzy majątków a tym samym wypływaniem dzieł sztuki na rynku antykwarycznym. Nie ma również do tej pory przeprowadzonych kwerend archiwalnych pod tym kątem, zarówno w Niemczech jak i w USA. Na fenomen ten zwraca głównie uwagę Hans Christian Löhr  w jednej ze swoich książek o sztuce i jej losach w czasie II wojny światowej „Das Braune Haus der Kunst“, poświęcając mu rozdział „Die US-Army als Kunsträuber?“  Innymi autorami, którzy sygnalizują to zjawisko na przykładzie procesów sądowych jest duet Schnabel Gunnar i Tatzkow Monika. Pierwszy z autorów opisuje dość szczegółowo strukturę administracyjną oddziałów wojsk amerykańskich zajmujących się ochroną dzieł sztuki i zabytków oraz wskazuje na elementy konkurencji pomiędzy nimi oraz nieuczciwości pojedynczych osób. W sukurs tym badaniom przychodzą Schnabel/Tatzkow, którzy przywołują indywidualne przypadki z sal sądowych.

Projekt jest o tyle istotny z punktu widzenia polsko-niemieckich badań proweniencyjnych dóbr kultury utraconych podczas II wojny światowej z terenów Polski, że otworzy nieprzebadane jeszcze aspekty nielegalnego wywozu dzieł sztuki z Europy do Stanów Zjednoczonych w latach 1944-1949. Rozwikłanie struktur tego nielegalnego transferu oraz skomplikowanych relacji wewnątrz komisyjnych (Amerykanie, Francuzi, Anglicy) byłby nowatorskim spojrzeniem na problemy rewindykacji i proweniencji dóbr związanych z NS-Raubkunst.  Do dzisiaj nie jest znany zakres transferu dóbr kultury, który odbywał się w tym okresie, co związane jest zarówno z brakiem dokumentacji, jak i jasnych struktur tej działalności, która niejednokrotnie była spontanicznym działaniem pojedynczych osób.