Kultury wizualne Niemiec 1945-1949

Rodzaj projektu: projekt habilitacyjny
Prowadzące: dr Magdalena Saryusz-Wolska, Anna Labentz
Finansowanie: Narodowe Centrum Nauki (2012/05/D/HS2/03490)
 

Kiedy w maju 1945 roku Niemcy ostatecznie przegrali wojnę, rozpoczął się proces powracania do „normalności” w podwójnej funkcji: z jednej strony chodziło o przejście od nadzwyczajnego stanu wojny do zwyczajnej codzienności, co wobec strat w ludności, wielomilionowych migracji, zniszczeń substancji infrastruktury i substancji mieszkaniowej, braku żywności i opału, a także okupacji kraju przez zwycięskie armie nie było zadaniem łatwym; z drugiej strony powrót do normalności oznaczał także konieczność rozliczenia z niedawną przeszłością nazistowską. Za winnych szybko uznano Hitlera, SS i wysokich funkcjonariuszy NSDAP. Odpowiedzialnością za zbrodnie narodowego socjalizmu, a także za upadek Niemiec – „niemiecką katastrofę”, jak to wówczas określano – obarczono zatem nielicznych „złych” nazistów, reszta społeczeństwa przyjęła zaś, za przyzwoleniem aliantów, status mniej lub bardziej niewinnych ofiar wojny. Pozwoliło to na szybką odbudowę kraju, jakkolwiek realizowaną odmiennie w zachodnich strefach okupacyjnej i w strefie radzieckiej.

Proces powrotu do normalności odbywał się dwutorowo. Manifestował się w przestrzeni materialnej – odbudowie domów, dróg, rolnictwa, zakładów pracy, odtwarzaniu podstawowych produktów codziennego użytku itp., jak również w sferze prywatnej, gdzie „normalnością” była tradycyjna, dwupokoleniowa rodzina, w której mężczyzna zarabiał, a kobieta zajmowała się domem i dziećmi (co wcale nie oznaczało, że nie pracuje też poza domem – zwłaszcza w radzieckiej strefie okupacyjnej). W tym sensie mamy więc do czynienia z modelem, który oznacza reaktywację konserwatywnych wartości. Taka obserwacja nasuwa się już podczas wstępnego przeglądania analizowanego materiału – szczegółowy przebieg tego procesu zależał jednak od miejsca, czasu i sfery życia, której dotyczył.

Projekt „Kultury wizualne Niemiec 1945-1949” nie tylko analizuje, jak Niemcy w pierwszych latach po II wojnie światowej odtwarzali zniszczone wcześniej struktury społeczne, ale przede wszystkim koncentruje się na sposobach wizualizacji tego procesu. Analiza materiału pozwala bowiem jednoznacznie potwierdzić, że popularna ikonosfera sprzyjała odtwarzaniu tradycyjnego ładu. W centrum zainteresowania projektu stoją obrazy widoczne w przestrzeni miejskiej, takie jak: plakaty, ulotki, reklamy, banknoty, znaczki pocztowe, fotografie i ilustracje prasowe, filmy grane w niemieckich kinach, zarówno fabularne, jak i kroniki filmowe i nieliczne dokumenty. Wobec wielości źródeł, projekt ma charakter przeglądowy, jakkolwiek wybrane zjawiska omawiane są dokładniej w trybie studiów przypadków. Metodologicznie badania lokują się w nurcie humanistyki po zwrocie wizualnym, czerpiąc zarówno z dorobku historii wizualnej, historii kulturowej, jak i historii sztuki czy filmoznawstwa. Można je ulokować w zakresie kulturoznawstwa historycznego, gdzie samo kulturoznawstwo rozumiane jest jako „otwarty splot nauk, które odnalazły się, by badać nowe zjawiska kulturowe, nieobejmowalne przez stare granice dyscyplinarne” (Heinz Dietrich Kittsteiner). Zasadniczą ideą, przyświecającą pracy z zebranymi materiałami, jest praktyka interpretacyjna, w której historia służy zrozumieniu obrazów. Chodzi zatem o same obrazy – nie są one traktowane jak klasyczne źródła historyczne, pozwalające na rekonstrukcję minionych realiów, lecz same w sobie są przedmiotem badania.

Publikacje

W ramach projektu powstają dwie książki: (a) polskojęzyczna oraz (b) niemieckojęzyczna, jak również (c) cykl artykułów.

  1. „Ikony normalizacji. Kultury wizualne Niemiec 1945-1949”

Polskojęzyczna publikacja ukaże się pod koniec 2015 roku. Książka została pomyślana w sposób możliwie szeroki, odpowiedni dla czytelników, którzy nie są ekspertami w zakresie historii kultury niemieckiej. Po wprowadzeniu i uwagach metodologicznych następuje rozdział omawiający strukturę mediów w Niemczech 1945-1949. Dalej przedstawione są trzy rozdziały analityczne, poświęcone obrazom (a) rozliczenia z narodowym socjalizmem; (b) ruin i odbudowy kraju; (c) profilaktyki zdrowotnej i obrazów związanych z ciałem i seksualnością. Z uwagi na specyficzną strukturę demograficzną powojennego społeczeństwa niemieckiego, w którym dominowały kobiety (wielu mężczyzn zginęło na frontach lub wciąż przebywało w obozach jenieckich), istotnym kluczem interpretacyjnym są kategorie zaczerpnięte z teorii wizualności zorientowanych na analizę relacji płci. Wywód prowadzony jest w odniesieniu do wskazanych problemów, bez osobnego podziału na poszczególne media, tj. filmy, ilustracje prasowe, plakaty itp. omawiane są łącznie.

  1.  „Bilder der Normalisierung. Gesundheit, Ernährung und Haushalt in der visuellen Kultur Deutschlands 1945-1948” (tytuł roboczy)

W ramach projektu przewidywana jest także nieco mniejsza książka niemieckojęzyczna, której publikacja planowana jest na przełom 2016 i 2017 roku. Poświęcona będzie ona zagadnieniom, które w polskiej pracy omawiane są w ostatnim rozdziale i dotyczą wizualizacji ciała i chorób. Sprawy tam szkicowane, rozbudowywane są tutaj do osobnej książki. Ponadto, w niemieckiej publikacji zawężono cezurę do 1948 roku, gdyż badania prowadzone w pierwszej części projektu pokazały, że dla kultur wizualnych granicznym wydarzeniem jest reforma walutowa, nie zaś powstanie RFN i NRD.

  1. Artykuły powstałe w ramach projektu

Magdalena Saryusz-Wolska, Watching films in the ruins: Cinema-going in early post-war Berlin, „Participations. Journal of Audience and Reception Studies“, May 2015, vol. 12, issue 1. (dostępny online: http://www.participations.org/Volume%2012/Issue%201/contents.htm)

Magdalena Saryusz-Wolska, Kino w ruinach. Promocja filmów w Berlinie 1945-1949, „Kultura Popularna” 2013 nr 3.

Magdalena Saryusz-Wolska, Wina, wstyd, wyparcie. Pierwsze obrazy rozliczenia z nazizmem, w: „Afektywne historie i polityki pamięci”, red. Ryszard Nycz, Roma Sendyka, Elżbieta Wichrowska, Warszawa IBL (w druku)

Kontakt: